İki Marksizm

Bilindiği gibi Althusser kendisine büyük ün kazandıran Pour Marx ve bir ölçüde Lire le Capital I ve II’ye katkılarında öne sürdüğü görüşleri kademeli olarak terk etmiştir. Açık özeleştirisi olan Elements d’Autocritique 1974 yılında basılmıştır. Trajedi öncesinde (1980), 1977’den itibaren, Marksizm’i yorumlama serüveninin başlangıç noktasına döndüğü iddia edilebilir. Marx’ın a-Hegelci bir yorumunu yaparken Gaston Bachelard ve Thomas Kuhn temaları olan epistemolojik engel, sorunsal (problematik, model veya paradigma), Georges Canguilhem temaları olan gerçeğin üretilmiş olması ve bilim insanlarının üretimlerinin toplumsal yapılar/sosyal kurgular oluşu –Burada Pierre Macherey’nin Pour une théorie de la production littéraire isimli kitabı akla geliyor: Macherey (1966), ideolojinin illüzyon olmayıp maddi bir pratik oluşu gibi temalara başvuruşu ilgi çekicidir. “Öznesiz ve ereksiz bir süreç” Marksizm’den teleolojiyi tamamen kovma denemesidir ve 13. Yüzyılda zaman kavramının değişmesiyle karşılaştırılabilir; sonsuz bir süreklilik (sempiternity) kavramı Hristiyan için zamanın anlamını değiştirmişti. Burada “sempiternity” sadece limitte sonsuzluk, örneğin plim (probability limit) olmayıp sürekli bir limit halidir veya zamandan bağımsız sürekli bir sonsuzluk durumudur. Sonsuzluğa doğru uzanmaz. Örneğin Tanrı, zaten her (zamandan bağımsız) “anda” sonsuzdur. Althusser’in özeleştirisinde tarihselciliği –ve teleolojiyi- eleştirebilmek için yapısalcılığa fazla saptığını dile getirmesi kanımızca yerindedir: Eléments d’auto-critique, 1974). Marx’ın tarih felsefesinin Hegel’den kökünden farklı olduğunu savunmasının, yer yer şık tezlerle bezeli olmakla birlikte, açık kanıtlar karşısında inandırıcı olamaması da doğaldır. Bunu kolayca görmek için Pour Marx’ı Gerald Allan Cohen’in klasiğiyle birlikte okumayı önermek mümkün: Cohen (1978), Karl Marx’s Theory of History: A Defence, Princeton University Press. Tam da Marksizm rasyonalist ve kapalı bir diyalektik ve açıkça Hegelci bir tarih felsefesi önerdiği için, objektivist bir rasyonalizmden uzaklaşılmaya –dolayısıyla Hegelci ögenin Marksizm’den sökülüp atılmasına- kalkışıldığı, buna zorunlu kalındığı anda da aslında Marksizm’in bir siyasi proje olarak ve bir “büyük anlatı” olarak etkisizleştiğini kabul etmiş olmuyor muyuz? Oysa Hegel ve Marx ayrıştırılamaz. Althussercilik bir siyasi hat çıkaramadıysa bunun nedeni galiba açık: Althusser’in teorik müdahalesini gerektiren koşullar zaten Marksizm’in bir siyasi hat ve bütünlüğü olan bir “grand theory” olarak iyice tıkandığı koşullardı.

Pour Marx (Althusser, 1965) bir imkânsızlık teoremi şeklinde okunabilir. ‘Marksizm’i yeniden kurmak’ veya ‘eski Marksizm’in neden Marksizm olmadığını’ göstermeye çalışmak şeklindeki tezler manzumesine imkânsızlık teoremleri adı verilebilir. Her kuşakta yeni imkânsızlık teoremlerinin –farklı entelektüel çerçevelere eklemlenerek- ortaya çıkması bir belirti olarak görülmelidir.

Althusser çok genel kavramlara gönderme yaparak adeta iri taneli bir söylem tuttururken Cohen sosyalizm kavramına içerik kazandırmaya çalışırken zamanında ortaya atmış olduğu tezlerinin derli toplu bir panoramasını kullanıyordu. Why Not Socialism? “Neden sosyalizm olmasın?” –yani olabilir- ile modern ve kalabalık (geniş) bir toplumda neden istenilir olduğu (bir dereceye kadar) kabul edilse ve refah rekabeti ikinci plana atacak şekilde (bir dereceye kadar) bolluk yaratmış olsa bile yapılabilir olmadığı için gerçekleşmeyebilir –yani olmayabilir- temaları arasında gidip geliyor. Dolayısıyla kitabın ismi iki şekilde de okunabilir. Çünkü istenilir olmak yapılabilir olmak anlamına gelmez. Cohen ölümüne yakın artık sosyalizmi hayata geçirecek bir sosyal teknolojimizin (henüz) olmadığını düşünüyordu. Althusser de son yıllarında FKP’nin (Fransız Komünist Partisi) tutunamadığını ve SSCB’nin başaramadığını düşünüyordu. Aynı zamanda Marksizm’in teorik krizde olduğuna da –hayli gecikmiş bir şekilde- ikna olmuştu. Althusser’in yazdıkları için somut bir siyasal hayat ve kurumlar perspektifine oturmuş teori adını kullanabiliriz. Buna karşın Cohen soyut analitik siyaset felsefesinin Marksist temaları içeren biçimde filizlenebileceğini göstermiştir diyebiliriz. L’Avenir dure longtemps’da bize “Fransa için, hatta sadece Paris için yazdığını fakat anlaşılmaz biçimde Latin Amerika’da vb. popüler olduğunu söyleyen” Althusser aslında hep neyin (Marksizm) ol(a)mayacağını –imkânsızlık teoremleri- yazarak asıl konunun etrafında dolaşırken Cohen –bazı üslupla ilgili détours hariç- Marksizm’in ne olduğunu ve ne olabileceğini doğrudan tartışmıştı. Ancak Althusser’in teorik katkısını sadece bağlama dayanarak açıklamak haksızlık yapmak olacaktır. FKP’nin çeperlerinde dolaşan Paris entelektüelleri için yazmış olabilir ama tıpkı Carl Schmitt’in yazdıklarını Weimar bağlamında yazmış olmasına dayanarak Schmitt’i 1920’lere ve 1930’lara hapsetmenin –veya sadece Nazilerle ilişkisini merkeze yerleştirmenin- doğru olmadığı gibi Althusser için de bu kadar sınırlayıcı olmak metodolojik bir hata olabilir.

Aradaki fark elbette önemli ölçüde Kıta ve Analitik felsefelerin yapılma tarzlarından kaynaklanıyor. Yine de Türkiye’de Althusser’den çok Cohen’in okunmuş olmasını tercih etmek, özellikle bugünden bakınca, doğal görünüyor. Özellikle Boğaziçi ve ODTÜ’de okumuş sosyal bilim öğrencilerinin ilgisini çekmiş olması beklenen Cohen sanırım ölümünden neredeyse yirmi sene sonra bile ya hiç okunmamış veya çok az okunmuş bir Marksist felsefeci olarak ülkedeki sol siyasal kültürün anlaşılması zor, bulmaca gibi bir tarafı olduğunun kanıtı gibi duruyor.