İklim yarışının yeni cephesi: Kalıcı depolama

Bir ton karbondioksiti bugün atmosferden çektiğinizi düşünün. Sonra ne oluyor? Bu karbon, bir ormanda, toprakta, biyokömürde, jeolojik bir formasyonda, bir üründe ya da okyanusta depolanabiliyor. Hepsi atmosferdeki karbonu azaltabiliyor. Fakat aralarında kritik bir fark var: O karbonun yeniden atmosfere dönmeden ne kadar süre saklanabileceği.

On yıl mı? Yüz yıl mı? Binlerce yıl mı? İklim mücadelesinde karbon gideriminin yeni sorusu burada başlıyor.

2026 State of Carbon Dioxide Removal raporu, karbon dioksit giderimini (CDR) atmosferdeki CO2’nin insan faaliyetleriyle yakalanarak jeolojik, karasal veya okyanus rezervuarlarında ya da ürünlerde kalıcı biçimde depolanması olarak tanımlıyor. Yani işin ilk yarısı karbonu yakalamak; ikinci yarısı ise onu atmosferin dışında tutabilmek. Bugün dünyada yılda yaklaşık 2,2 milyar ton CO2 atmosferden uzaklaştırılıyor. Bu, küresel brüt CO2 misyonlarının yaklaşık yüzde 5’ine karşılık geliyor. Fakat bu rakamın arkasında önemli bir dengesizlik var. Mevcut karbon gideriminin yüzde 99,9›u ağırlıklı olarak ormanlar ve topraklar gibi geleneksel, kara temelli yöntemlerden geliyor. Biyokömür, geliştirilmiş kaya ayrışması, doğrudan havadan karbon yakalama ve depolama (DACCS) ve karbon yakalama ve depolamayla biyoenerji (BECCS) gibi yeni nesil yöntemlerin payı ise son derece küçük.

Bugünkü 2,2 milyar tonluk seviyeden 8,75 milyar tona

Ama iyi haber, yeni nesil karbon dioksit gideriminin yılda yaklaşık yüzde 40 büyüyor olması. Rapor bu büyüme hızının güneş enerjisi gibi başarılı teknolojilerin erken dönem büyüme hızlarıyla karşılaştırılabileceğini söylüyor.

Kötü haber ise ölçeğin ihtiyaç duyulan seviyenin çok uzağında olması. Aradaki mesafeyi görmek için bugünkü 2 milyon ton rakamını gelecekte ihtiyaç duyulan ölçekle karşılaştırmak yeterli.

Raporda incelenen Paris Anlaşması’yla uyumlu senaryolarda yeni nesil karbon gideriminin 2050’de yılda 3,5 milyar tonun üzerine çıkması gerekiyor. Daha geniş anlamda toplam karbon giderimi ihtiyacı ise çok daha yüksek. En iddialı 1,5 derece senaryolarında 2050’de yaklaşık 8,75 milyar ton CO2’nin yıllık olarak atmosferden uzaklaştırılması gerekiyor. Burada sorun kapasite kurmanın ötesine geçiyor. Bu kapasitenin güvenilir, ölçülebilir ve çevresel açıdan sürdürülebilir olması gerekiyor.

Karbon giderimi açığı büyüyor

Raporun en çarpıcı bulgularından biri karbon giderimi açığı. Karbon giderimi açığı, küresel ısınmayı 1.5 derece veya 2 derece sınırında tutmak için Paris Anlaşması hedefl erine ulaşılması gereken karbon dioksit giderme (CDR) miktarı ile mevcut politikalar ve projeler sayesinde atmosferden gerçekten çekilen miktar arasındaki farkı ifade ediyor.

Ülkelerin mevcut taahhütleri 2030›da yılda yaklaşık 2,5 milyar tonluk karbon giderimine işaret ediyor. Oysa en iddialı Paris uyumlu senaryolarda medyan ihtiyaç yaklaşık 2,9 milyar ton. İşin endişe verici tarafı ile bugün nispeten yönetilebilir görünen farkın hızla büyüyor olması.

Rapora göre karbon giderimi açığı 2030’da yaklaşık 300 milyon ton, 2035’te 1,2 milyar ton, 2050’de ise 5,2 milyar ton CO2’ye ulaşıyor. Üstelik raporun ikinci edisyonundan bu yana küresel emisyonların artmaya devam etmesi, karbon giderimine duyulan ihtiyacı ve dolayısıyla açığı daha da büyütmüş durumda.

2030’un kritik eşiği: 100 milyon ton

Rapor, önümüzdeki dört yılın kritik olduğunu ortaya koyuyor. CDR2030 girişimi, 2030 yılı için yeni nesil karbon gideriminde 100 milyon ton/yıl kapasiteyi önemli bir eşik olarak tanımlıyor. Fakat şirketlerin hedefleri ile sahadaki projeler arasında ciddi bir fark var.

Rapora göre, CDR şirketlerinin 2030 için açıkladıkları kapasite hedefleri toplam 42 milyon ton/yıla ulaşırken, mevcut proje hattı yalnızca 8,4 milyon ton/yıl seviyesinde. Bu farkın kısa sürede kapanması da kolay görünmüyor. Çünkü milyarlarca tonluk bir karbon giderimi sektörü birkaç yıl içinde sıfırdan yaratılamıyor. Altyapının kurulması, teknolojilerin geliştirilmesi, maliyetlerin düşürülmesi, ölçüm ve doğrulama sistemlerinin oluşturulması, pazarların oluşması ve yatırımcıların uzun vadeli talebe güvenmesi gerekiyor. Rapor bu nedenle 2026-2030 dönemini kritik dönem olarak tanımlıyor.

Karbon giderimi, emisyon azaltımının alternatifi değil

Raporun da ortaya koyduğu gibi, karbon giderimi daha fazla emisyon hakkı vermiyor. Yani karbon giderimi, emisyon azaltımının yerine geçmiyor. Raporda incelenen Paris Anlaşması’yla uyumlu maliyet etkin senaryolarda net sıfıra ulaşmak için gereken çabanın en az yüzde 80’i doğrudan emisyon azaltımından geliyor. Karbon giderimi geri kalan bölümde devreye giriyor.

Öte yandan, emisyon azaltımlarının geciktirilmesi gelecekte ihtiyaç duyacağımız karbon giderimi miktarını daha da artırıyor. Rapor, emisyon azaltımlarının on yıl gecikmesinin sıcaklık artışının zirvesini yükselteceğini ve kümülatif CDR ihtiyacını önemli ölçüde büyüteceğini söylüyor.

Bu da bizi önemli bir sonuca götürüyor: Atmosferden karbon çekebilecek teknolojiler geliştirmek, bugün atmosfere karbon salmaya devam etmek için bir mazeret değil. Tam tersine. Emisyonları ne kadar geç azaltırsak, gelecekte atmosferden o kadar fazla karbon çekmek zorunda kalacağız. Ve bunu daha pahalı, daha zor ve ekosistemler açısından daha riskli koşullarda yapmak zorunda kalabiliriz. Dünyanın şu soruya cevap bulması önemli: Karbonun ne kadarını, ne kadar uzun süre, hangi maliyetle ve doğaya ne kadar yük bindirmeden atmosferin dışında tutabiliriz?

Yeni nesil karbon giderimi alımlarının yüzde 82’sini Microsoft gerçekleştiriyor

- Önümüzdeki dönemin en büyük tartışmalarından biri de maliyet, Çünkü karbon gideriminde tek bir teknoloji ve tek bir fiyat yok. Rapora göre farklı CDR yöntemlerinin tahmini maliyetleri ton başına 10 doların altından bin doların üzerine kadar uzanıyor. Pek çok yöntemde üst maliyet tahminleri ton başına 200 doların üzerinde; yani mevcut karbon fiyatlarının çok üzerinde. Dolayısıyla ölçek büyüdükçe teknoloji kadar ekonomi de belirleyici olacak. Rapor karbon giderimi sektöründe dikkat çekici bir başka kırılganlığa daha işaret ediyor: O da, yoğunlaşma. Yeni nesil karbon giderimi alımlarının yüzde 82’sini Microsoft gerçekleştiriyor. Yeni nesil CDR için açıklanan kamu pilot finansmanının yüzde 85’i ise ABD, İsveç ve Danimarka’da yoğunlaşıyor. CDR şirketlerine yapılan yatırımların yüzde 72’si yalnızca dört şirkete gidiyor. Bu tablo, henüz gelişiminin başındaki sektörün birkaç ülke, şirket ve teknolojiye fazlasıyla bağımlı olduğunu gösteriyor.