DİSK-AR ve TÜİK işsizlik rakamları

İlk bakışta ortaya çıkan tablo oldukça çarpıcıdır. TÜİK'e göre temmuz ayında işsiz sayısı bir önceki aya göre 150 bin kişi artarak 2 milyon 860 bine yükseldi. İşsizlik oranı da yüzde 7,6'dan yüzde 8,1'e çıktı. Yani resmi verilere göre bile işsizlikte aylık bazda bir artış yaşandı. Ancak DİSK-AR'ın dikkat çektiği nokta, yalnızca resmi tanıma giren işsizlerin sayılmasıyla işgücü piyasasındaki gerçek sorunun tam olarak görülemeyeceğidir.

Burada temel fark, işsizliğin nasıl tanımlandığında ortaya çıkıyor. TÜİK'in açıkladığı dar tanımlı işsizlik, uluslararası standartlara uygun olarak belirli kriterleri karşılayan kişileri kapsıyor. Bir kişinin işsiz sayılabilmesi için çalışmıyor olması, aktif olarak iş araması ve kısa süre içinde çalışmaya hazır bulunması gerekiyor. Bu tanım, işgücü piyasalarını ülkeler arasında karşılaştırmak açısından önemli bir ölçüt oluşturuyor.

Ancak günlük hayatın gerçekleri yalnızca bu tanıma sığmıyor. İş bulma umudunu kaybettiği için artık aktif olarak iş aramayanlar, daha fazla çalışmak istediği halde yeterli çalışma imkânı bulamayanlar ve çalışmaya hazır olduğu halde çeşitli nedenlerle iş arama sürecinin dışında kalanlar da ekonomik açıdan önemli bir sorunla karşı karşıya bulunuyor.

DİSK-AR'ın geniş tanımlı işsizlik hesabı tam da bu kesimleri dikkate alıyor. Buna göre Temmuz 2026'da geniş tanımlı işsiz sayısı 12 milyon 305 bine, geniş tanımlı işsizlik oranı ise yüzde 30,6'ya ulaştı. Başka bir ifadeyle, dar tanımlı işsizlik oranı yüzde 8,1 iken iş bulmak isteyen ancak işgücü piyasasında yeterince yer bulamayanların daha geniş bir çerçevede hesaplanması, işsizlik sorununun çok daha büyük olduğunu gösteriyor.

Aslında TÜİK'in kendi açıkladığı atıl işgücü göstergesi de bu sorunun yalnızca klasik işsizlik oranıyla değerlendirilemeyeceğini ortaya koyuyor. Temmuz ayında zamana bağlı eksik istihdam, potansiyel işgücü ve işsizlerden oluşan atıl işgücü oranı yüzde 30,6 olarak gerçekleşti. Bu oran bir önceki aya göre önemli ölçüde yükseldi. Dolayısıyla DİSK-AR'ın ortaya koyduğu geniş işsizlik tablosu, TÜİK verilerinden tamamen bağımsız bir hesaplama değil; aynı işgücü istatistiklerinin daha geniş bir yorumlanmasına dayanıyor.

İki kurum arasındaki farkı daha iyi anlamak için basit bir örnek vermek mümkün. Bir kişi iş aramaktan umudunu kesmişse ve artık resmi olarak iş başvurusu yapmıyorsa, dar tanımlı işsizlik hesabında işsiz sayılmayabilir. Ancak bu kişinin düzenli ve uygun bir iş bulması halinde çalışmaya hazır olması, ekonomik açıdan onun işgücü piyasasının dışında kalmasının gönüllü olduğu anlamına gelmez.

Benzer şekilde, haftada birkaç saat çalışan ancak daha fazla çalışmak isteyen bir kişi teknik olarak istihdam edilmiş görünür. Oysa gelirinin geçinmesine yetmediği ve daha fazla çalışmak istediği bir durumda bu kişinin işgücü piyasasındaki sorunu devam etmektedir. Geniş tanımlı işsizlik, tam olarak bu görünmeyen alanları daha fazla ortaya çıkarmayı amaçlıyor.

Kadınların durumu ise tartışmanın en dikkat çekici boyutlarından birini oluşturuyor. TÜİK verilerine göre temmuz ayında kadınlarda dar tanımlı işsizlik oranı yüzde 10,6 oldu. DİSK-AR'ın geniş tanımlı hesaplamasında ise kadın işsizliği yaklaşık yüzde 40 seviyesine, bazı hesaplamalarda yüzde 40,4'e ulaştı. Bu büyük fark, kadınların işgücüne katılımında, iş bulmasında ve düzenli çalışma imkânına erişiminde yaşanan yapısal sorunların ne kadar derin olduğunu gösteriyor.

Gençlerdeki tablo da dikkat çekici. TÜİK'e göre 15-24 yaş grubunda işsizlik oranı temmuz ayında yüzde 14,5'e yükseldi. Genç kadınlarda bu oran yüzde 20,3'e çıktı. Eğitimini tamamlayan ancak iş bulamayan gençler açısından mesele yalnızca işsizlik oranından ibaret değil. İş arama süresinin uzaması, mesleki becerilerin kullanılmaması ve geleceğe yönelik beklentilerin zayıflaması, ekonomik olduğu kadar sosyal sonuçlar da doğuruyor.

DİSK-AR'ın dikkat çektiği bir başka konu da işsizlik ödeneğine erişim. Rapora göre resmi işsizlerin önemli bir bölümü işsizlik sigortasından yararlanamıyor. Bu durum, işini kaybeden bir kişinin yalnızca yeni bir iş arama sorunuyla değil, aynı zamanda gelir kaybı ve geçim sıkıntısıyla da karşı karşıya kaldığını gösteriyor.

Sonuç olarak TÜİK ile DİSK-AR arasında doğrudan bir “hangi rakam doğru?” tartışmasından çok, “işsizliği hangi tanımla ölçmeliyiz?” sorusu bulunuyor. TÜİK'in yüzde 8,1'lik oranı uluslararası standartlara göre hesaplanan resmi dar tanımlı işsizlik göstergesini ifade ediyor. DİSK-AR'ın yüzde 30,6'lık oranı ise işsizliğin yanı sıra eksik istihdamı ve potansiyel işgücünü kapsayan daha geniş bir tabloyu ortaya koyuyor.

Türkiye'nin işgücü piyasasını sağlıklı biçimde değerlendirebilmesi için her iki göstergenin birlikte okunması gerekiyor. Yalnızca yüzde 8,1'e bakmak işgücü piyasasındaki tüm sorunları görünmez hale getirebilir. Sadece yüzde 30,6'ya bakmak ise resmi işsizlik tanımının uluslararası karşılaştırmalardaki yerini göz ardı etmek anlamına gelebilir.

Asıl önemli olan, rakamların arkasındaki insanları görebilmektir. İş aradığı halde iş bulamayan, umudunu kaybettiği için iş aramayı bırakan, haftada birkaç saat çalışarak geçinmeye çalışan ve daha fazla çalışma imkânı bekleyen milyonlarca insan bulunuyor. İşsizlik meselesi yalnızca bir yüzde hesabı değildir. Aynı zamanda gelir, geçim, gelecek beklentisi ve toplumsal refah meselesidir. Türkiye'de işsizlik verileri arasındaki büyük makas da bize tam olarak bunu anlatmaktadır: İşgücü piyasasının fotoğrafını tek bir rakamla görmek artık yeterli değildir.