Zorunlu nedenlerle fazla çalışmada işçi onayı şart mı?

Fazla çalışma, işçinin haftalık normal çalışma süresi olan 45 saatin üzerinde çalıştırılması anlamına gelmektedir. Kural olarak fazla çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması esastır. Ancak bazı durumlarda işin niteliği, iş yerinde meydana gelen beklenmeyen olaylar veya işin devamlılığını sağlama zorunluluğu nedeniyle işçinin onayı aranmaksızın fazla çalışma yaptırılması mümkündür.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 42’nci maddesinde “Zorunlu nedenlerle fazla çalışma” hüküm altına alınmıştır.

“Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir. Bu durumda fazla çalışma yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmesi zorunludur.”

Zorunlu nedenlerle fazla çalışma, iş yerinde ortaya çıkan ani ve beklenmeyen durumlar nedeniyle işin durmaması, iş yerinin zarar görmemesi veya işin güvenli şekilde sürdürülebilmesi amacıyla başvurulan bir çalışma türüdür. Örneğin, iş yerinde meydana gelen arıza, teknik aksaklık, makine veya ekipman bozulması, işin durmasına yol açabilecek ani bir olay ya da iş yerinin güvenliği bakımından derhal müdahale edilmesi gereken hâller zorunlu nedenlere örnek gösterilebilir.

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması esastır. Ancak zorunlu nedenlerle yapılan fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma için işçinin yazılı onayı aranmamaktadır.

Fazla çalışma gerçekten zorunlu bir nedene dayanmalı

Nitekim İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 9’uncu maddesinde, “Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için bu onay aranmaz.” hükmü yer almaktadır.

Bu nedenle işçinin fazla çalışmaya ilişkin yazılı onayının bulunmaması, zorunlu nedenin varlığı hâlinde işverenin fazla çalışma yaptırmasına engel değildir. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, fazla çalışmanın gerçekten zorunlu bir nedene dayanmasıdır. Zorunlu nedenlerle fazla çalışmada işçi, iş yerindeki zorunlu durumun giderilmesi için gerekli olan süreyle sınırlı olarak fazla çalıştırılabilir.

Bu kapsamda işveren, zorunlu fazla çalışmayı gerektiren olayı somut şekilde ortaya koyabilmelidir. İş yerinde meydana gelen arıza, acil müdahale gerektiren olay, üretim veya hizmetin durmasına yol açabilecek teknik aksaklık ya da iş sağlığı ve güvenliği bakımından müdahale edilmesi gereken durum yazılı kayıt altına alınmalıdır. Böylece fazla çalışmanın olağan iş yoğunluğundan değil, zorunlu bir nedenden kaynaklandığı ispatlanabilir hâle gelecektir.

Zorunlu nedenlerle fazla çalışma, istisnai bir durumdur

Zorunlu nedenle fazla çalışma yapılması hâlinde de işçinin fazla çalışma ücretine hak kazanacağı unutulmamalıdır. Fazla çalışma ücreti, işçinin yaptığı her bir saatlik fazla çalışma için normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde 50 yükseltilmesi suretiyle ödenmelidir.

Sonuç olarak, zorunlu nedenlerle fazla çalışma, işçinin yazılı onayı aranmadan, şartların oluşması hâlinde başvurulabilecek istisnai bir fazla çalışma türüdür. Ancak bu istisna, işverenin olağan iş yoğunluğu veya planlama ihtiyacı nedeniyle sürekli şekilde fazla çalışma yaptırabileceği anlamına gelmemektedir. Zorunlu fazla çalışma, iş yerinin normal çalışmasını sağlayacak ölçüyle sınırlı tutulmalı, çalışmayı gerektiren olay kayıt altına alınmalı, işçiye uygun dinlenme süresi verilmeli ve yapılan fazla çalışmanın karşılığı mevzuata uygun şekilde ödenmelidir.