Büyük ve heterojen kimyasal grubu, kabaca polimerik ve polimerik olmayan formlara ayrılabilen 10 binden fazla ayrı maddeden oluşur. PFAS, polimerik ve polimerik olmayan formlar olarak ikiye ayrılabilir. PFAS polimerleri, AB pazarındaki toplam PFAS hacminin yüzde 24-yüzde 40 gibi önemli bir kısmını oluşturmaktadır.
PFAS, per- ve polifloroalkil maddelerin kısaltmasıdır.
Sonsuz kimyasallar: Güçlü karbon-flor bağları sayesinde doğada ve canlı vücudunda kolayca parçalanmaz.
PFAS polimerleri tüketici ürünlerinde, endüstriyel üretimde ve giderek artan bir şekilde kullanılmaktadır.
PFAS polimerleri, yaşam döngüleri boyunca ciddi ve geri döndürülemez etkilere sahip olabilir. Bunlar arasında toksik etkilerin yanı sıra iklim değişikliği ve ozon tabakasının incelmesi gibi etkiler de yer alır. Ayrıca ürünlerin geri dönüştürülebilirliğini de engelleyebilirler. Ancak bu etkilerin çoğu henüz tam olarak anlaşılamamıştır.
REACH kapsamında önerilen bir kısıtlama, AB içinde PFAS kullanımını önemli ölçüde azaltabilir. Bu, PFAS polimerlerini de kapsamaktadır.
PFAS polimerlerinin etkilerini değerlendirirken ve gelecekteki kullanımlarına karar verirken tam bir yaşam döngüsü perspektifini benimsemek önemlidir.
Perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) - aynı zamanda kalıcı kimyasallar olarak da bilinir - son yirmi yılda giderek artan bir ilgi görmektedir. Bunun nedeni, bu maddelerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki olumsuz etkilerine ilişkin farkındalığın artmasıdır. Avrupa Birliği'nde (AB) PFAS'ı bir grup olarak kısıtlamaya yönelik devam eden çabalar, belirli PFAS alt gruplarında bulunan yüksek kalıcılıkları ve diğer endişe verici özellikleriyle haklı çıkarılmıştır. Bunlar arasında insanlarda ve yaban hayatında birikmeleri, yüksek hareketlilikleri (çevrede dolaşıp içme suyu kaynaklarını kirletebilirler), uzun menzilli taşınma potansiyelleri (emisyon kaynaklarından uzak alanları kirletebilirler) ve bitkilerde birikmeleri (gıda kaynaklarını kirletebilirler) ve insanları ve çevreyi etkileyebilecek (eko)toksikolojik etkileri yer almaktadır.
2. PFAS üretimi
PFAS tek bir kimyasal değil, binlerce ayrı maddeden oluşan bir ailedir; esasen, sadece flor ile bağlanmış karbon atomu içeren (kimyasal yapılarda CF3 veya CF2 grupları) herhangi bir kimyasaldır. Karbon-flor bağı, bilinen en güçlü kimyasal bağlardan biridir ve PFAS'ı en zorlu ortamlarda bile çok kararlı hâle getirir.
PFAS'lar, organik kimyadaki en güçlü kimyasal bağlardan biri olan karbon-flor bağları içerir.
PFAS, yaklaşık bir asırdır elektrokimyasal florlama ve daha fazla reomerizasyon işlemi kullanılarak üretilmektedir.
PFAS'lar, doğrudan florlama (örneğin, elektrokimyasal) ve oligomerizasyon (örneğin, florotelomerizasyon) olmak üzere iki işlemle sentezlenir.
PFAS'ler, çeşitli uzunluklarda karbon zincirlerine sahip, hidrojen atomlarının flor atomları ve sülfonat, karboksilat, sülfonamid, alkoller ve fosfonat gibi çeşitli terminal fonksiyonel grupları ile tam (perflorlanmış) veya kısmi (poliflorlanmış) yer değiştirmesi olan, genel formülü CnF2n+1 olan alifatik organik bileşiklerdir.
PFAS'lar, hidrojen atomlarının (karbonun doğal bağ ortağı) flor atomlarıyla değiştirilmesiyle oluşturulan insan yapımı maddelerdir.
PFAS "sonsuza kadar kalıcı kimyasallar" olarak adlandırılmaktadır. PFAS'ın kararlılığı, bu kimyasallar yaşam döngüleri sırasında çevreye salındığında da devam eder. PFAS çok yavaş bozulur ve çevrede birikerek giderek daha büyük çevre konsantrasyonları oluşturabilir.
PFAS, hidrojen, klor, brom veya iyot atomları içerenler hariç, en az bir perflorometil (CF3) veya perflorometilen (CF2) karbon atomu içeren bileşikleri ifade eder.
Polimerler, güçlü (kovalent) kimyasal bağlarla birbirine bağlı tekrarlayan birimlerden oluşan büyük moleküllerdir. Polimerlerin yapı taşları olan tekrarlayan birimlere monomer denir. Çok çeşitli PFAS polimerleri mevcuttur. Üç ana türü yan zincirli florlu polimerler, floropolimerler ve perfloropolieterlerdir.
3. Dünyada üretilen PFAS miktarı
Küresel perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) kimyasalları pazar hacmi 2024 yılında 788,70 bin ton olarak hesaplanmış, 2025 yılında 832 bin tona yükselmiş ve 2034 yılına kadar yaklaşık 1.347,10 bin tona ulaşması öngörülmektedir. Pazar, 2025 ile 2034 yılları arasında yüzde 5,50'lik bir bileşik yıllık büyüme oranıyla genişlemektedir.
PFAS kimyasallarının çevrede ve gıda, ticari, tüketici ve endüstriyel amaçlarla ilgili ürünlerde yaygın kullanımı, perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) kimyasalları pazarında araştırma ve geliştirmeyi de teşvik eden uzun ömürlü kimyasal özelliklerinden kaynaklanmaktadır.
Yetkililer, önlem alınmazsa önümüzdeki 30 yıl içinde yaklaşık 4,4 milyon ton PFAS'ın çevreye karışacağını tahmin etmektedir.
4. Perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) kimyasalları pazarına genel bakış
Perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) kimyasalları pazarı, havacılık, inşaat, otomotiv ve elektronik endüstrileri gibi çeşitli sektörlerde PFAS kimyasal ürünlerinin yaygın olarak benimsenmesi etrafında dönmektedir. PFAS kimyasalları, birçok tüketici ürününde yaygın olarak kullanılan geniş bir sentetik kimyasal grubuna aittir.
4.1. Uygulama alanları
Uygulama bazında, TULAC (Tekstil, Döşemelik, Deri, Giyim ve Halı) segmenti, 2024 yılında perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) kimyasalları pazarına hâkim oldu. PFAS, en fazla TULAC, takiben yangın söndürmede, boyalarda ve kaplamalarda ve plastik, kâğıt ve karton üretiminden kullanılmaktadır. Bu malzemeler, uzun vadede lüks bir konfor sunarken kolay bakım ve temizlik imkânı da sağlıyor. Bu malzemelerin çevre dostu ve sürdürülebilir tercihleri, küresel nüfus arasında benimsenmelerini artırıyor.
PFAS'lar birincil üreticiden ticari kullanıcıya ve nihai bertarafa kadar ticarette akarken, çevresel salınım hem kontrollü hem de kaçak atık akışları yoluyla gerçekleşir.
Her aşamada atmosfere ve suya kaçak salımlar meydana gelir. Topraklar, uzun vadeli bir çevresel yutak işlevi görür; PFAS'ları hidrosfere yavaşça salar ve biyota tarafından alınmasına imkân tanır, ancak nihai birikim yeri derin deniz sedimenleridir.
5. PFAS'a maruz kalma
Maruziyet, bir kişinin bu tür kimyasalı soluması, yemesi, içmesi veya dokunması ve bunun vücuduna girmesiyle gerçekleşir. Maruziyet şu şekilde meydana gelebilir:
• Kirli hava, toprak veya içme suyu bulunan yerlerin yanında ve yakınında yaşamak.
• PFAS üretilen ve kullanılan yerlerin yakınında yetiştirilen sebze ve meyveleri yemek.
• PFAS (özellikle PFOS) ile kirlenmiş balık veya yabani av hayvanlarını tüketmek.
• Kirlenmiş toprak veya partikül madde tozunu kazara yutmak.
• PFAS içeren malzemelerle paketlenmiş gıdaları tüketmek.
• Leke tutmayan halı veya su tutmayan kıyafet gibi ürünler kullanmak.
• Kimyasal madde üretimi veya yangın söndürme köpüğü kullanmak.
PFAS'a maruz kalan annelerin bebekleri;
• Doğmadan önce
• Emzirirken
• PFAS ile kirlenmiş su ile karıştırılmış içme suyuna
maruz kalabilir.
6. İçme suyunda PFAS sınırlaması
Geçtiğimiz yıl, içme suyundaki iki kimyasala maruz kalmanın hiçbir seviyesinin güvenli olmadığını göstermesinin ardından, EPA, PFOA ve PFOS için sırasıyla 0,02 ppt (trilyonda bir kısım veya 0,02 nanogram/litre, ng/l) ve 0,004 ppt (0,004 nanogram/l, ng/l)'lik uygulanabilir olmayan tavsiye edilen sağlık sınırları belirlemiştir.
AB Yenilenen İçme Suyu Direktifi 2020/2184 sayılı Direktif (EUTWRL), içme suyundaki toplam PFAS miktarını (toplam PFAS) 0,5 µg/l (500 ng/l) ile 20 PFAS grubu (PFAS-20) için ise 0,1 µg/l (100 ng/l) ile sınırlandırmaktadır. Üye Devletler, uyumluluğu sağlamak için gerekli önlemleri almalıdır. İçme suyunda PFAS giderim tekniklerinin yaygın olarak kullanılabilmesi için bir dizi teknik ve ekonomik zorluğun ele alınması gerekmektedir. Direktif 12 Ocak 2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
AB üye ülkeleri, 12 Ocak 2026 tarihine kadar yukarıdaki bu parametrelere uymakla yükümlüdür.
İç su yüzey suları, geçiş suları ve kıyı sularında PFOS (perflorooktan sülfonat) için sınır değerleri belirleyen Çevre Kalite Standartları (AB ÇKS) Direktifi 2008/105/EC'dir. Yıllık ortalama standartlar (AAD-UQS), iç sular için 0,65 ng/L, geçiş ve kıyı suları için 0,13 ng/L'dir. Maksimum konsantrasyonlar, iç sular için 36.000 ng/L, geçiş ve kıyı suları için 7.200 ng/L'dir.
20 Ocak 2025 tarihinden itibaren, Komisyon Tüzüğü (AB) 2024/3190, AB genelinde gıda temas malzemelerinde Bisfenol A (BPA), tuzları ve diğer tehlikeli bisfenoller ile tehlikeli bisfenol türevlerinin kullanımını ve ticaretini yasaklamaktadır.
AB Komisyonu 2025 yılında gıda ile temas eden malzemelerde Bisfenol A (BPA) kullanımının yasaklanmasını kabul etti, potansiyel olarak zararlı sağlık etkileri nedeniyle. BPA, bazı plastiklerin ve reçinelerin üretiminde kullanılan bir kimyasal maddedir.
Yasak, BPA'nın aşağıdaki gıda temas malzemeleri ve ürünlerinin üretiminde kullanılmasına uygulanır: yapıştırıcılar, kauçuklar, iyon değişim reçineleri, plastikler, baskı mürekkepleri, silikonlar, boyalar, kaplamalar, vernikler ve kaplamalar gibi yiyecek ve içeceklerle temas eden ürünleri kapsamaktadır.
BPA, AB'de bebek biberonları ve benzeri ürünlerde zaten yasaktır. Çoğu ürün için, endüstrinin uyum sağlaması ve gıda zincirinde aksamaların önlenmesi için 18 aylık bir aşamalı kullanımdan kaldırma süresi ve alternatifi olmayan çok sınırlı istisnalar olacaktır. Yasak, üreme ve endokrin sistemlerine zararlı diğer bisfenolleri de kapsıyor.
2025 yılında ABD'nin 2 eyaleti, yangın söndürme kıyafetlerinde PFAS maddelerinin kullanımını yasakladı. Diğer yerler de bunu takip edecek mi?
Gıda zincirinde oluşabilecek olası aksaklıkların önüne geçmek ve endüstrinin uyum sağlamasına imkân sağlamak için geçiş hükümleri uygulanacaktır:
• (AB) 2024/3190 sayılı Tüzüğün yürürlüğe girdiği tarihten önce geçerli olan kurallara uygun olan, ancak yeni kurallara uymayan tek kullanımlık ve tekrar kullanılabilir son gıda temaslı maddelerin 20 Temmuz 2026 tarihine kadar Birlik pazarına arz edilmesine izin verilir.
• Meyve, sebze ve işlenmiş balık ürünlerini muhafaza etmek için kullanılan ambalajlar başta olmak üzere, BPA ile üretilen vernik ve kaplamalar kullanılarak üretilen tek kullanımlık, son gıda temasına sahip ürünler, 20 Temmuz 2028 tarihine kadar AB'de pazarlanmasına devam edilecektir.
• Eski düzenlemelere göre piyasaya arz edilen tek kullanımlık, son gıda temasına maruz kalan maddeler, geçerli geçiş süresinin bitiminden itibaren 12 ay boyunca gıda ile doldurulup kapatılabilir ve elde edilen ambalajlı gıda, stoklar tükeninceye kadar piyasaya arz edilebilir.
• (AB) 2024/3190 sayılı Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce yürürlükte olan kurallara uygun olan, ancak yeni kurallara uymayan, profesyonel gıda üretim ekipmanı olarak kullanılan tekrar kullanılabilir, son gıda temasına dayanıklı ürünler, 20 Ocak 2028 tarihine kadar ilk kez piyasaya arz edilebilir.
• Eski düzenlemelere uygun olarak piyasaya ilk kez arz edilen tekrar kullanılabilir son gıda teması maddeleri en geç 20 Ocak 2029 tarihine kadar piyasada kalabilir.
İçme suyu kaynaklarında PFAS kirliliği izlenmeli ve şebeke suyunda sık aralıklarla PFAS analizleri yapılmalıdır.
Türkiye’de içme suyu kalitesi İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik (17 Şubat 2005 tarihli ve 25730 sayılı Resmî Gazete) ile düzenlenir. Bu yönetmeliğin güncel hâli PFAS (per- ve polifloroalkil maddeler) için spesifik bir limit değeri içermemektedir. Kısaca, Türkiye'de içme suyu için özel ve yasal olarak bağlayıcı bir PFAS (per- ve polifloroalkil maddeler) sınır değeri henüz bulunmamaktadır.
7. Yangın söndürme köpüklerinde PFAS yasaklanması
Nisan 2025'te AB Üye Devletleri, yangın söndürme köpüklerinde PFAS'ı yasaklayan sektöre özgü bir kısıtlamayı resmen kabul etti. Bu, bugüne kadarki en gelişmiş PFAS kısıtlamasıydı.
Ulusal önlemler de ortaya çıkıyor; Fransa, PFAS'ı 2026'dan itibaren kozmetik, tekstil ve kayak mumlarında yasaklayan ve yasağı 2030 yılına kadar tüm tekstil ürünlerini kapsayacak şekilde genişleten bir yasayı kabul ediyor.
Yangın köpüklerinde kullanma kısıtlaması olmasaydı, her yıl AB ülkelerinde yaklaşık 470 ton bu tür kimyasal çevreye salınmaya devam edecek ve toprak ile suyu kirletecektir. Ayrıca, itfaiyeciler de kullanılan köpüklerde bulunan PFAS'a maruz kalmaya devam edecekti.
Piyasada PFAS içermeyen yangın söndürme köpükleri mevcuttur.
Başka çalışmada detaylar verilmiştir.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
Hakkında daha ayrıntılı: PFASkimyasalÇevrePROF. DR. MUSTAFA ÖZTÜRK
DAHA FAZLA HABER OKU
Gürbüz Evren ABD, 168 kız öğrencinin öldüğü okulu yeni füzelerini denemek için vurmuş
Dr. Osman Gazi Kandemir İsrail tarafında Türkiye ile çatışma nasıl tahayyül ediliyor?
Murad Ali Irak'ta kritik karar: Haşdi Şabi Irak ordusuna bağlanıyor
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.