Dünyanın en dikkat çekici borsa manipülasyonları ve piyasa operasyonları

YAYIN TARİHİ, 20 Eylül 2026 13:09

Wall Street'ten Londra'ya, Hong Kong'dan Tokyo'ya finans tarihinin en çarpıcı piyasa vakaları, fiyatların yapay etkilenmesinden sahte işlemlere ve kontrolsüz pozisyonlara kadar farklı yöntemler ortaya koydu. Bazıları düzenlemelerin önünü açarken bazıları milyarlarca dolarlık kayıplarla sonuçlandı.

1. Richard Whitney — Wall Street'in zirvesinden hapse
ABD, 1938

Richard Whitney, New York Stock Exchange'in başkanlığını yapmış ve Wall Street'in en güçlü isimleri arasında yer almıştı. Ancak Whitney vakası, klasik anlamda bir hisse senedi fiyat manipülasyonu vakasından ziyade, bir borsa yöneticisinin müşterilerine ait varlıkları kendi kullanımı için zimmetine geçirmesi ve bunun ardından ortaya çıkan düzenleyici operasyon açısından tarihe geçti.

SEC'nin 1938 tarihli raporuna göre Whitney & Company'nin iflasının ardından müşterilere ait para ve menkul kıymetlerin kötüye kullanıldığı ortaya çıktı. Whitney 17 Mart 1938'de New York Stock Exchange'den ihraç edildi. Birinci derece büyük hırsızlık suçlamasını kabul eden Whitney, 11 Nisan 1938'de 5 ila 10 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Vakanın önemi yalnızca Whitney'nin çöküşünde değildi. SEC, olayın ardından müşterilerin ve aracı kurumların korunmasına ilişkin daha güçlü düzenlemelere ihtiyaç bulunduğunu vurguladı.

2. Pecora Soruşturması — Wall Street'in perde arkasına inen operasyon
ABD, 1932-1934

1929 borsa çöküşünün ardından ABD Senatosu, Wall Street'teki hisse senedi ve menkul kıymet işlemlerini soruşturmaya başladı. Ferdinand Pecora'nın başdanışmanlığını yaptığı soruşturma, dönemin büyük finans kuruluşlarının uygulamalarını mercek altına aldı.

Senato kayıtlarına göre soruşturma 2 Mart 1932'de yetkilendirildi ve 1934'e kadar sürdü. New York Stock Exchange Başkanı Richard Whitney de komitede ifade veren isimler arasındaydı. Soruşturma sırasında piyasa fiyatlarını belirli bir süre kontrol edebilen “pool” adı verilen işlem gruplarının faaliyetleri de incelendi.

Pecora soruşturmasının ardından ABD'de menkul kıymet piyasalarının denetimini güçlendiren Securities Act of 1933 ve Securities Exchange Act of 1934 gibi düzenlemeler hayata geçirildi.

3. Guinness–Distillers — Londra'da hisse fiyatını destekleme operasyonu
Birleşik Krallık, 1986-1987

Guinness'in Distillers'ı satın alma mücadelesi, İngiltere sermaye piyasalarının en bilinen piyasa manipülasyonu vakalarından biri haline geldi.

Guinness'in Argyll ile rekabet ettiği devralma sürecinde, Guinness hisselerinin fiyatını desteklemek amacıyla çeşitli alımlar yapıldığı ortaya çıktı. İngiliz Parlamentosu kayıtlarında, Guinness hisselerinin desteklenmesine yönelik operasyonların ve buna bağlı ödemelerin soruşturulduğu görülüyor.

Daha sonraki parlamento kayıtlarında Takeover Panel'in Guinness'e yaklaşık 80 milyon sterlin tazminat ödemesi emrettiği belirtiliyor. Vaka, İngiltere'deki piyasa gözetimi ve kendi kendini düzenleme modelinin sınırları konusunda da önemli bir dönüm noktası oldu.

4. Hunt kardeşler — Gümüş piyasasını köşeye sıkıştırma girişimi
ABD, 1979-1980

Nelson Bunker Hunt ve William Herbert Hunt'ın gümüş piyasasındaki pozisyonları, modern emtia piyasalarının en büyük manipülasyon vakalarından biri olarak kayda geçti.

CFTC kayıtlarına göre Hunt kardeşler fiziksel gümüş ve gümüş vadeli kontratlarında olağanüstü büyüklükte pozisyonlar biriktirdi. 1979 sonbaharında fiziksel gümüş varlıkları 43 milyon onsun üzerine çıkmıştı. Aynı dönemde Mart 1980 teslimatlı vadeli kontratlarda 12 binden fazla pozisyon bulunuyordu.

CFTC 1985'te yürüttüğü soruşturmanın sonucunda Hunt kardeşler ve diğer bazı tarafların 1979-1980 döneminde gümüş fiyatlarını manipüle ettiği ve manipülasyon girişiminde bulunduğu sonucuna vardı.

Borsa ve emtia piyasalarında pozisyon limitlerinin önemini gösteren bu vaka, sonraki düzenlemelerin şekillenmesinde de etkili oldu.

5. Sumitomo – Yasuo Hamanaka — Bakır piyasasında milyarlarca dolarlık pozisyon
Londra/Tokyo, 1990'lar

Japon Sumitomo Corporation'ın baş bakır işlemcisi Yasuo Hamanaka'nın işlemleri, küresel emtia piyasalarının en büyük manipülasyon vakalarından biri oldu.

CFTC belgelerine göre Hamanaka ve bağlantılı taraflar 1995-1996 döneminde Londra Metal Borsası'nda bakır kontratlarında büyük ve piyasayı domine eden pozisyonlar oluşturdu. CFTC, bu işlemlerin bakır fiyatlarını yapay biçimde yüksek seviyelere taşıdığını ve pozisyonların tasfiyesinden kâr elde edilmesi amacıyla kullanıldığını belirtti.

Sumitomo, 13 Haziran 1996'da Hamanaka'nın yetkisiz işlemleri sonucunda yaklaşık 2,6 milyar dolarlık zarar oluştuğunu açıkladı.

6. Barings Bank – Nick Leeson — Tek işlem masasından gelen 827 milyon sterlinlik çöküş
Singapur/Londra, 1992-1995

Nick Leeson'ın işlemleri doğrudan hisse senedi fiyatı manipülasyonu olarak değil, yetkisiz ve gizlenmiş türev işlemleri üzerinden gerçekleşen bir piyasa vakası olarak ayrı bir yerde duruyor.

İngiltere Merkez Bankası'nın soruşturmasına göre Leeson, Barings'in Singapur operasyonunda Nikkei endeksine ilişkin vadeli işlemler gerçekleştiriyor, oluşan zararları ise 88888 numaralı gizli hesapta saklıyordu. Ayrıca alım-satım ve arka ofis işlevlerinin aynı kişinin kontrolünde olması sistemi zayıflatmıştı.

27 Şubat 1995 itibarıyla Leeson'ın pozisyonlarından kaynaklanan zarar 827 milyon sterline ulaşmıştı. Barings 26 Şubat 1995'te iflas etti.

7. Enron — Hisse fiyatını etkileyen muhasebe ve işlem mühendisliği
ABD, 1990'lar-2001

Enron vakası klasik bir borsa manipülasyonundan ziyade şirket finansallarının ve raporlanan kârların manipüle edilmesi yoluyla hisse fiyatının gerçeği yansıtmayan bir görünüm kazanmasına ilişkin büyük bir sermaye piyasası vakasıydı.

SEC, Enron'un 1999'un dördüncü çeyreğinde Merrill Lynch ile yaptığı iki işlemin şirketin finansal sonuçlarını olduğundan yüksek göstermesine yardımcı olduğunu belirledi. Söz konusu işlemler Enron'un çeyrek dönem kârını yaklaşık 60 milyon dolar artırırken, net kâr 199 milyon dolardan 259 milyon dolara, hisse başına kâr ise 1,09 dolardan 1,17 dolara yükseldi.

SEC ayrıca Enron yöneticilerinin rezerv hesapları, zararların gizlenmesi ve varlık değerlerinin şişirilmesi gibi yöntemlerle finansal sonuçları yönlendirdiğini ve bazı yöneticilerin bu bilgiler kamuya açıklanmadan önce Enron hisseleri sattığını belirtti.

8. Bernard Madoff — Gerçekte gerçekleşmeyen işlemlerle oluşturulan dev yatırım sistemi
ABD, 1960'lar-2008

Bernard Madoff vakası da doğrudan hisse senedi fiyat manipülasyonu olarak değil, menkul kıymet piyasasının altyapısının kullanıldığı dev bir yatırım sistemi olarak tarihe geçti.

SEC, 11 Aralık 2008'de Madoff ve şirketini çok milyar dolarlık bir Ponzi düzeni nedeniyle suçladı. Madoff'un yatırımcılara gerçek olmayan işlem sonuçları sunduğu ve yeni yatırımcılardan gelen parayı önceki yatırımcılara ödeme yapmak için kullandığı tespit edildi. Madoff, SEC'ye verdiği ilk bilgilerde kayıpların en az 50 milyar dolar olduğunu tahmin etmişti.

Daha sonraki SEC değerlendirmelerinde müşterilere bildirilen hesap bakiyelerinin yaklaşık 65 milyar dolar olduğu, ancak bu rakamın gerçekte var olmayan pozisyonlara dayandığı belirtildi. SEC, gerçek işlemlerin yerine geçmiş fiyatlar kullanılarak geriye dönük sahte işlem kayıtları oluşturulduğunu da ortaya koydu.

9. Stratton Oakmont — “Boiler room” modelinin sembolü
ABD, 1989-1990'lar

Jordan Belfort'un yönettiği Stratton Oakmont, küçük ve spekülatif şirketlerin hisselerinde agresif satış teknikleri ve piyasa manipülasyonu iddialarıyla SEC'nin radarına girdi.

SEC'nin 1992 tarihli başvurusuna göre kurum, Stratton Oakmont'un 1989'dan itibaren yüksek baskılı satış yöntemleri kullandığını ve Nova Capital hisselerinin manipülasyonundan yaklaşık 11 milyon dolar gelir elde ettiğini ileri sürdü.

SEC'nin daha sonraki davalarında ise Stratton Oakmont ve bağlantılı aktörlerin 1991-1997 döneminde 22 ayrı hisse manipülasyonunda kullandığı yöntem ayrıntılandırıldı. Halka arz hisseleri belirli kişiler üzerinden piyasaya sürülüyor, ardından hisseler üzerinde yapay fiyat hareketleri oluşturularak müşterilere yüksek fiyatlardan satış yapılması sağlanıyordu.

Stratton Oakmont böylece bireysel yatırımcıya telefonla ulaşan “boiler room” yapısının finans tarihindeki en bilinen örneklerinden biri haline geldi.

10. Stratton sonrası “pump-and-dump” operasyonları — Aynı modelin yeni versiyonu
ABD, 2010'lar

Stratton Oakmont döneminin temel mekanizması ortadan kalkmadı; yöntem farklı iletişim kanallarıyla yeniden ortaya çıktı.

ABD Adalet Bakanlığı'nın 2017'de açıkladığı bir vakada, New York merkezli bir “boiler room” yapısının halka açık şirketlerden içeriden kişiler aracılığıyla düşük fiyatlardan hisse aldığı, ardından wash trade ve matched trade işlemleriyle fiyatları yukarı taşıdığı ve yatırımcılara yoğun telefon ve e-posta trafiğiyle bu hisseleri satın aldırdığı belirtildi.

Adalet Bakanlığı söz konusu operasyonun toplamda 147 milyon dolarlık hisse manipülasyonu içerdiğini açıkladı.