Üretici küstürülmezse ayçiçeğinde üretim artacak, ithalat azalacak

Türkiye’nin dünya ithalatındaki payı yüzde 44 ABD Tarım Bakanlığı, Türkiye ayçiçeği raporu yayınladı Üretim Trakya’da azaldı, diğer bölgelerde arttı Rusya ve Ukrayna savaşı ithalatı olumsuz etkiliyor Ayçiçeği tohumu ithalatı 1,8 milyon ton olacak Ayçiçeği tohumu ihracatı 175 bin ton olacak Ayçiçeği yağı üretimi artarken, tüketim azalacak Artan yağ fiyatı ithalatla frenlenmeye çalışılıyor Ayçiçeği yağı ithalatı 840 bin ton, ihracat 1 milyon ton Üretim artınca küspe ithalatı azalıyor

Yıllardır yağlı tohumlarda dışa bağımlılığın azaltılması için çaba gösteriliyor. En azından kamuoyuna böyle mesaj veriliyor. Tarımda üretim planlaması kapsamına alınan ürünler arasında ayçiçeği, soya, kanola, aspir gibi yağlı tohum ürünleri var. Pamuk yağı ve mısır yağı nedeniyle pamuk ve mısır da bu kapsamda değerlendirildiğinde yağ elde edilen bitkilerin neredeyse tamamı planlama kapsamında.

Sadece üretim planlaması ile değil, iklim şartları ve su sorunu da çiftçileri ayçiçeği üretimine yönlendiriyor. Halen ayçiçeği üretiminin yaklaşık yüzde 70’i kuru tarım şartlarında yağışa bağlı olarak yapılırken yaklaşık yüzde 30’u sulu üretim şartlarında yapılıyor. Ayçiçeği, mısır, pamuk ve diğer alternatif ürünlere göre daha az su istiyor.

Geleneksel üretim bölgesi olarak kabul edilen Trakya ve Marmara Bölgesi dışında Ege, İç ve Güney Doğu Anadolu’da ayçiçeği üretimi son yıllarda artıyor. Ancak uygulanan fiyat ve destekleme politikası ile üretimi artıran çiftçi adeta cezalandırılıyor. Üretim maliyetleri artarken ayçiçeği fiyatı aynı oranda artmıyor. İthalatla üretimin, üreticinin önü kesiliyor. Sanki üretimin artması istenmiyor. Oysa üretici desteklense, özellikle Trakya’daki barajlar tamamlanarak ayçiçeği üretiminde sulama yapılsa ithalat gerek kalmadan Türkiye kendi ihtiyacını kendisi üretecek duruma gelir. Rusya ve Ukrayna bağımlılığından kurtulur.

Türkiye’nin dünya ithalatındaki payı yüzde 44

Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü’nün Temmuz 2026’da yayınladığı “Ayçiçeği” raporuna göre, Türkiye’de 2025/2026 sezonunda ayçiçeği ekim alanı 996 bin hektar, üretim ise 1,9 milyon ton olarak gerçekleşti. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Bitkisel Üretim 1. Tahminine göre, 2026 yılında üretimin yüzde 16,2 oranında artışla 2,3 milyon ton olması bekleniyor.

Aynı rapora göre, Türkiye ihracatta 7. sırada yer alıyor. 2025/2026 sezonu 8 aylık verilere bakıldığında ayçiçeği tohumu ithalatı 1,3 milyon ton, ihracat 93 bin ton olarak gerçekleşti. Ayçiçeğinde kendine yeterlilik 2024/2025’de yüzde 63’e geriledi. 2024/2025 sezonunda Türkiye’nin dünya ithalatındaki payı yüzde 30,2 iken 2025/2026 sezonunda bu pay yüzde 44,5’e yükseldi.

Bu resmi veriler, Türkiye’nin ayçiçeği üretiminde dışa bağımlılığını net olarak ortaya koyuyor. Dünya ayçiçeği ithalatının neredeyse yarısını ithal eden Türkiye, elbette bunun hepsini kendi tüketimi için yapmıyor. Ayçiçeği çekirdeği veya ham yağ olarak yaptığı ithalatın bir bölümünü işleyerek yemeklik yağ olarak ihraç ediyor.

Türkiye İstatistik Kurumu ile sektörün ayçiçeği üretim rakamları arasında genellikle 500-600 bin ton fark olması dikkat çekiyor.

ABD Tarım Bakanlığı, Türkiye ayçiçeği raporu yayınladı

Amerika Tarım Bakanlığı geçen hafta “Türkiye Yağlı Tohumlar ve Ürünleri Yarı Yıllık Raporu” yayınladı. Rapor yağlı tohumlar adıyla yayımlansa da ayçiçeği, ayçiçeği yağı ve küspe konusu ayrıntılı olarak ele alınıyor. Bu rapordaki veriler, rakamlar daha güncel ve Türkiye İstatistik Kurumu verilerinden farklı bir tablo ortaya koyuyor.

Raporun özetinde, Türkiye'nin 2026/2027 sezonunda ayçiçeği üretiminin öncesi sezona göre daha iyi olacağı ifade ediliyor. Ancak, Ağustos 2026 itibarıyla Karadeniz (Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle) ticaretindeki kargo trafiğinin neredeyse tamamen durması, Türkiye'nin ham ayçiçeği yağı ithalatına erişimini kısıtladığı, bunu telafi etmek için Türkiye’nin, iç tüketim açığını karşılamak ve ihracat amacıyla diğer tedarikçilerden daha fazla ayçiçeği tohumu ithal edeceği ifade ediliyor.

Üretim Trakya’da azaldı, diğer bölgelerde arttı

Amerika Tarım Bakanlığı(USDA) raporuna göre, Türkiye'nin 2026/2027 pazarlama yılı (Eylül-Ağustos) ayçiçeği ekim alanı, geçen yıla göre hafif bir artışla 770 bin hektara ulaşacağı tahmin ediliyor. Tarım Bakanlığı'nın yıllık raporunda yer alan tahminlere göre, bu artış öncelikle sulama imkânlarının sınırlı olduğu ve potansiyel su kısıtlamalarının bulunduğu Orta Anadolu, Ege ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki çiftçilerin, Tarım Bakanlığı'nın Arazi Kullanımını Geliştirme Projesi (TAKE) gibi projelerinin desteğiyle ayçiçeği gibi kuraklığa dayanıklı ürünlerin üretimini artırmasından kaynaklanıyor.

Diğer bölgelerdeki ekim alanlarındaki artışa rağmen, normalde ülkenin ayçiçeği üretiminin yarısını oluşturan Trakya bölgesinde, ekim alanlarının geçen yıla göre yaklaşık yüzde 10 oranında azaldığı tahmin ediliyor. Geçen yılki kuraklığın yol açtığı kayıpların ardından, Trakya bölgesindeki çiftçiler daha iyi kâr marjları elde etme umuduyla tarlalarının bir kısmını arpa ve kolza ekimine dönüştürdüler. Ekim alanındaki küçük bir artışla birlikte, ülkenin büyük bölümünde gözlemlenen elverişli hava koşulları sayesinde ayçiçeği tohumu üretiminin 550 bin ton artışla 1 milyon 800 bin tona ulaşması bekleniyor. Geçen yılki kuraklık, özellikle Trakya bölgesinde önemli verim kayıplarına neden olmuştu.

Rusya ve Ukrayna savaşı ithalatı olumsuz etkiliyor

Rapora göre, 2026/2027 pazarlama yılında Türkiye’nin ayçiçeği tohumu tüketiminin, yerli tohum üretimindeki artış ve Karadeniz bölgesindeki gemi trafiğini etkileyen son gelişmeler doğrultusunda, yaklaşık 3,4 milyon ton olması bekleniyor. Türkiye, hem iç pazar hem de ihracat ihtiyaçlarını karşılayacak kadar yağlı tohum ve bitkisel yağ üretemediği için, başta Karadeniz ülkeleri olmak üzere büyük miktarlarda ayçiçeği yağı ve tohumuna bağımlıdır.

Türkiye, rafine etmek ve komşu ülkelere yeniden ihraç etmek için Rusya ve Ukrayna'dan önemli miktarda ham ayçiçeği yağı ithal etmektedir. Ancak, Ağustos 2026 itibarıyla, Karadeniz bölgesindeki kargo gemilerine yönelik saldırılar nedeniyle bu ithalatlar durmuştur. Ham yağ tedarikindeki sorun nedeniyle Türk ithalatçıların daha fazla tohum ithal etmesi bekleniyor; bu da yerli tohum tüketiminde artışa yol açacaktır. Ayrıca, Türkiye yılda yaklaşık 200 bin ton ayçiçeğini çerezlik amaçlı tüketmektedir.

Ayçiçeği tohumu ithalatı 1,8 milyon ton olacak

Amerika Tarım Bakanlığı Raporu’na göre, Türkiye’nin 2026/2027 pazarlama yılında 1,8 milyon ton ayçiçeği tohumu(çekirdeği) ithalatı yapması bekleniyor. Türkiye, hem iç piyasadaki ayçiçeği yağı talebini karşılamak hem de rafine yağ ihracatı amacıyla, öncelikle Karadeniz ülkelerinden (tarihsel olarak Türkiye'nin ayçiçeği tohumu ithalatının ana kaynağı olan ülkeler) ithal edecektir. Ticaret kaynaklarına göre, ithalatçılar 2026/2027 pazarlama yılı sezonunun ilk üç ayı (Eylül-Kasım) için 400 bin tonluk teslimat sözleşmesi imzaladı. Son aylarda, Karadeniz'deki derin su limanlarından tedarik sorunları yaşayan ithalatçılar, odaklarını Karadeniz'in batı komşularına ve nehir limanlarına kaydırdı.

Türkiye’nin 2025/2026 pazarlama yılı için ayçiçeği tohumu ithalatının yaklaşık 1,6 milyon ton olarak tahmin edildiği belirtiliyor. İlk 11 ayda (Eylül-Temmuz) ithalat toplamı 1,58 milyon ton olup, sevkiyatların büyük çoğunluğu Romanya'dan (652.000 ton), Moldova'dan (481.000 ton) ve Bulgaristan'dan (268.000 ton) gerçekleşti.

Ayçiçeği tohumu ihracatı 175 bin ton olacak

Raporda, 2026/2027 pazarlama yılı için ayçiçeği çekirdeği ihracatının 175 bin ton olarak tahmin edilirken, bu ihracatın ağırlıklı olarak çerezlik ayçiçeği ile ekim amaçlı ayçiçeği çekirdeğinden oluştuğu belirtiliyor. İşleme amaçlı çekirdek ihracatı çok düşük seviyede olması bekleniyor. Geçen 2025/2026 pazarlama yılında yine ağırlıklı olarak çerezlik ve ekimlik ayçiçeği ihracatı 125 bin ton olarak gerçekleşti.

2026/2027 pazarlama yılı için ayçiçeği tohumu stok seviyesi ise geçen yıl olduğu gibi 96 bin ton olarak tahmin ediliyor.

Ayçiçeği yağı üretimi artarken, tüketim azalacak

Amerika Tarım Bakanlığı Raporu’na göre, 2025-2026 pazarlama yılında 1,1 milyon ton olan Türkiye’nin ayçiçeği yağı üretimi 2026/2027 pazarlama yılında yaklaşık 1,4 milyon tonolması öngörülüyor.

Üretimdeki artışa rağmen ayçiçeği yağı tüketiminin 2026/2027 pazarlama yılında bir önceki sezona göre daha düşük seyretmesi ve 1,17 milyon ton olması öngörülüyor. Bu beklenen düşüş, zeytin üretim döngüsünün aynı yıl olacağı beklentisine dayanıyor. Raporda: “Bu küçük düşüşe rağmen, ayçiçeği yağı, uygun fiyatlı olması nedeniyle Türkiye'de en yaygın tüketilen yemeklik yağ olmaya devam ediyor. Bu projeksiyon ayrıca iç piyasada istikrarlı bir bitkisel yağ talebini de varsayıyor. 2025/2026 pazarlama yılı için ayçiçeği yağı tüketiminin bir önceki yıla göre daha yüksek, 1,24 milyon ton olması tahmin ediliyor.” bilgisine yer verildi.

Artan yağ fiyatı ithalatla frenlenmeye çalışılıyor

Mevcut takvim yılının yaz aylarında, Karadeniz'deki gemi saldırılarının artmasıyla ilgili endişeler nedeniyle ayçiçeği yağının perakende fiyatı litre başına 90 liradan 100 liraya (~2$/litre) yükseldiği belirtilen raporda şu değerlendirmeye yer verildi: “ Ancak, hükümetin ithalatla ilgili aldığı önlemler ve yabancı fiyatlardaki hafif gecikme, fiyatlardaki yükseliş eğilimini frenlemiş gibi görünüyor. Fiyat artışını frenlemek ve yeterli yerli arzı sağlamak için Türk hükümeti, ayçiçeği yağı ithalatını teşvik etmek amacıyla tarife kotası ve düşük tarifeler açıkladı. Ek olarak, Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO), Eylül ayında 12 bin ton ham ayçiçeği yağı için uluslararası bir ihale açtı. Piyasa kaynaklarına göre, Eylül ve Ekim aylarında teslim edilecek ürünler için ton başına ortalama 1.200 dolar CIF fiyatı teklif edildi.”

Ayçiçeği yağı ithalatı 840 bin ton, ihracat 1 milyon ton

Raporda, Türkiye’nin 2026/2027 pazarlama yılında ham ayçiçeği yağı ithalatının önceki sezona göre 360 bin ton azalarak 840 bin ton olarak gerçekleşeceği tahmin edildi. Bu tahmin, özellikle Rusya'dan gelen ham yağ ile ilgili olarak son aylarda yaşanan arz sorunlarının bir süre daha devam edebileceği yönündeki piyasa beklentilerine dayanıyor. 2025/2026 pazarlama yılı için ham ayçiçeği yağı ithalatı, mevcut en son ticaret verilerine göre 1,2 milyon tona düşürüldü. Eylül-Temmuz döneminde ham ayçiçeği yağı ithalatı, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 2 azalarak yaklaşık 1,14 milyon tona geriledi. Başlıca tedarikçiler Rusya (765.000 ton) ve Ukrayna (235.000 ton) oldu.

Raporda ihracatın az da olsa artacağı tahmin edilerek şu değerlendirmeye yer verildi: “ 2026/2027 pazarlama yılı ayçiçeği yağı ihracatının, Afrika ve Orta Doğu'daki önemli pazarlara güçlü yeniden ihracat ve aktarma hacimleri varsayılarak, bir önceki yıla göre hafif bir artışla 1,07 milyon ton olarak tahmin ediliyor. Kaynaklara göre, tüketicilerin palm ve soya yağı gibi daha ucuz alternatiflere kıyasla ayçiçeği yağını tercih etmesi nedeniyle bu bölgesel pazarlardaki talebin artmaya devam etmesi bekleniyor.

2025/2026 pazarlama yılı ayçiçeği yağı ihracat tahmini, en son ticaret verilerine dayanarak hafifçe yukarı yönlü revize edilerek 1,05 milyon tona çıkarıldı. Eylül-Temmuz ayları arasında ayçiçeği yağı ihracat hacimleri bir önceki yıla göre yüzde 5 artarak 970 bin tona ulaştı ve bunun büyük çoğunluğu rafine yağdan oluştu. İhracatta başlıca ülkeler; Irak (222.000 ton), Cibuti (210.000 ton) ve Sudan (93.000 ton) oldu.

2026/27 pazarlama yılı için ayçiçeği yağı stoklarının bir önceki yıla göre hafif bir düşüşle 113 bin tona gerilemesi bekleniyor. Son yıllarda, iç ekonomik koşullar nedeniyle, özel sektör genellikle daha küçük miktarlarda ayçiçeği yağı stoğu bulundurmayı tercih etmiştir.”

Özetle, son yıllarda iklime bağlı olarak yaşanan kuraklık ve su sorunu, mısır, pamuk gibi alternatif ürünlerin hem çok su istemesi hem de fiyatının üreticiyi tatmin etmemesi nedeniyle çiftçi ayçiçeği üretimine yöneldi. Bu yıl hava şartlarının da uygun olması ile üretim arttı. Üretim artınca ithalat azalıyor. Kaldı ki, ithalatta da sorunlar var. Türkiye’nin en çok ayçiçeği ve ham yağ aldığı Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş ithalatı zorlaştırıyor. Böyle bir ortamda üreticinin ayçiçeği üretimine daha fazla yönlendirilmesi ve desteklenmesi gerekiyor. Çiftçi küstürülmezse ayçiçeğinde üretim artışı ile ithalat bağımlılığı azaltılabilir.

Üretim artınca küspe ithalatı azalıyor

Amerika Tarım Bakanlığı Raporu’nda ayçiçeği küspesi ile ilgili yapılan değerlendirmede, 2026/2027 pazarlama yılında ayçiçeği tohumu küspesi üretim tahmini, öğütme işlemlerindeki beklentilere paralel olarak yaklaşık 1 milyon 745 bin ton olarak öngörülüyor. 2025/2026 pazarlama yılı ayçiçeği tohumu küspesi üretim tahmini ise bir önceki yıla göre biraz daha yüksek olmakla birlikte, yaklaşık 1,38 milyon tona düşürüldü.

Türkiye’nin 2026/2027 pazarlama yılı ayçiçeği tohumu küspesi tüketimi, bir önceki yıla göre biraz artarak 2,3 milyon ton olarak öngörülüyor. Bu tüketim tahmini, hayvan yemlerinde küspeye olan talebin istikrarlı kalacağı varsayımına dayanıyor.

Raporda, bu sezon ayçiçeği üretimindeki artışa bağlı olarak ayçiçeği küspesi ithalatının 300 bin ton azalarak 600 bin ton olacağı öngörülüyor. Geçen sezon(2025/2026) ayçiçeği küspesi ithalatı 900 bin ton olarak tahmin ediliyor. Eylül-Temmuz döneminde ayçiçeği küspesi ithalat hacmi yaklaşık 863 bin ton olurken, bu rakam bir önceki yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 12 düşüş gösterdi. Küspe ithalatında en büyük tedarikçiler Rusya (803.000 ton), Ukrayna (24.500 ton) ve Bulgaristan (20.000 ton) oldu.