Yeşil Taksonomi Yönetmeliği şirketlere ne söylüyor?

Bir fabrikanın çatısına güneş paneli kurulması, orada üretilen her ürünü çevre dostu yapar mı? Geri dönüşüm yapan bir şirketin bütün faaliyetleri “yeşil” sayılabilir mi? Bu soruların cevabı bugüne kadar şirketlerin kendi beyanına kalıyordu. 24 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Türkiye Yeşil Taksonomisi Yönetmeliği, hangi faaliyetin çevresel açıdan sürdürülebilir sayılacağını ortak ölçütlere bağlıyor.

Yönetmelik İklim Kanunu’na dayanıyor; sistemi İklim Değişikliği Başkanlığı yürütecek. Amaç, sürdürülebilir yatırımlara finansmanı kolaylaştırmak ve gerçekte olmayan çevresel özelliklerin varmış gibi gösterilmesini, yani yeşile boyamayı önlemek.

“Taksonomi” sınıflandırma demek. Burada sınıflandırılan şirketin kendisi değil, yaptığı ekonomik faaliyetler.

Hangi faaliyetler yeşil sayılacak?

İlk bakılacak yer, yönetmeliğin Ek-1’indeki liste; 16 sektörde 137 faaliyet sayılmış. Listedeki faaliyet taksonomiye “uygun” kabul ediliyor, ama bu, taksonomiyle “uyumlu” olduğu anlamına gelmiyor.

Uyumlu sayılmak için üç şart birlikte aranıyor. Faaliyet, altı çevresel hedeften en az birine önemli katkı sağlayacak, diğer hedeflere önemli zarar vermeyecek ve asgari sosyal koruma önlemlerine uyacak.

Bu altı hedefin ilki sera gazı emisyonlarını azaltmak; örneğin bir üretim sürecinde daha az emisyona yol açmak. İkincisi iklim değişikliğine uyum sağlamak; kuraklık, sel veya aşırı sıcak gibi etkiler karşısında faaliyetin dayanıklılığını artırmak. Üçüncüsü su ve deniz kaynaklarını korumak; suyu verimli kullanmak ve kirlenmesini önlemek. Dördüncüsü döngüsel ekonomiye geçmek; malzemeleri yeniden kullanmak, onarmak ve geri dönüştürmek. Beşincisi kirliliği önlemek ve kontrol etmek; üretimin hava, su ve toprak üzerindeki kirletici etkilerini azaltmak. Altıncısı ise biyoçeşitliliği ve ekosistemleri korumak veya iyileştirmek.

“Diğer hedeflere zarar vermemek” şu anlama geliyor: Bir yatırım emisyonları azalttığı için olumlu değerlendiriliyorsa, su kaynaklarına, doğal yaşama veya kalan çevresel hedeflere önemli zarar veremez. Tek bir alandaki yarar, başka bir alandaki ciddi zararı örtmez.

Katkının ve zararın “önemli” sayılıp sayılmayacağını, her faaliyet için Başkanlığın internet sitesinde yayımlanacak teknik tarama kriterleri gösterecek. “Elektrik tüketimimiz düştü” demek yetmeyecek; ölçüm ve kayıt gerekecek.

Asgari sosyal koruma önlemleri de çevresel ölçütlerin yanında aranıyor. Şirketin çalışma hayatı ve insan haklarına ilişkin temel kurallara uyması; bunun için gerekli uygulama ve denetim süreçlerine sahip olması gerekiyor. Yönetmelik bu şartı, ulusal çalışma ve sosyal güvenlik mevzuatı, ILO’nun on temel sözleşmesinde işaret edilen ilkeler, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ile Birleşmiş Milletler ve OECD’nin ilgili rehberleri üzerinden tanımlıyor. Teknik kriterleri karşılayan bir tesiste sigortasız işçi çalıştırılması veya iş güvenliği kurallarının ihlali, asgari sosyal koruma şartı bakımından ciddi bir uyum sorunu yaratır. Kısacası çevresel açıdan yararlı bir faaliyet, çalışanların temel hakları ihlal edilerek yürütülüyorsa taksonomiyle uyumlu kabul edilemez.

Hangi şirketleri kapsıyor, rapor zorunlu mu?

Kapsamı şirketin büyüklüğü değil, Ek-1’deki bir faaliyeti yürütüp yürütmediği belirliyor. Reel sektör için raporlama gönüllü.

Zorunlu raporlama bankalar, aracı kurumlar, yatırım ortaklıkları, portföy yönetim şirketleri ile sigorta, reasürans ve emeklilik şirketleri için öngörüldü. Bu kuruluşlar da 1 Ocak 2029’a kadar raporlama yapmak zorunda değil.

Sanayi şirketleri için önemli bir hüküm var: Şirkete bir raporlama zorunluluğu getirilmemiş olsa bile, yatırım kredisi için başvurduğu banka kendisinden taksonomi raporu isteyebilir.

Raporda hasılatın, yatırım harcamalarının ve işletme giderlerinin ne kadarının uygun, ne kadarının uyumlu faaliyetlerden geldiği ayrı ayrı gösterilecek.

Şirketlere ne sağlayabilir?

Kriterleri karşıladığını rakamla gösterebilen şirket, bankayla ve yatırımcıyla daha rahat konuşur. Ama yönetmelik, uyumlu faaliyete kendiliğinden vergi avantajı, teşvik ya da ucuz kredi bağlamıyor.

Risk ve maliyet nerede doğuyor?

İlk maliyet kayıt düzeninden doğacak. Şirketin toplam elektrik tüketimini bilmesi başka, bunun taksonomi kapsamındaki faaliyete düşen kısmını hesaplaması başka. Aynı ayrım hasılat, yatırım harcaması, su ve atık verileri için de gerekecek. Denetim açısından en güç iş, bu verilerin faaliyet bazında güvenilir biçimde ayrıştırılması olacak.

İkinci risk, açıklamanın doğruluğu… Teknik şartları karşılamayan bir faaliyeti “uyumlu” diye sunan şirket, yanıltıcı bir çevre iddiasında bulunmuş olur. Taksonomi raporu hazırlayanlar, raporlarını İklim Değişikliği Başkanlığı’nın yönettiği Çevrimiçi Taksonomi Yönetim Sistemi’ne yükleyecek; sisteme yüklenen raporların kamuoyuna açık olması esas.

Bir faaliyetin taksonomiyle uyumlu bulunmaması, tek başına o faaliyetin yasaklandığı veya şirkete ceza kesileceği anlamına gelmiyor. Önemli olan, eksiklerin nerede olduğunu bilmek...

Hazırlığa nereden başlanmalı?

Önce şirketin işleri Ek-1 ile eşleştirilmeli. Ardından hasılat, yatırım harcaması ve işletme giderinin faaliyet bazında ayrıştırılıp ayrıştırılamadığına, enerji, emisyon, su ve atık verilerinin nasıl ölçüldüğüne bakılmalı. Eksikler yatırım ve veri toplama planına alınmalı.

Türkiye’de yeşil taksonomi henüz her şirket için yıllık bir rapor ödevi değil. Ama çevresel özelliklerine dayanarak yatırımcıya, bankaya ya da müşteriye bir şey söyleyen her şirketin önüne yeni bir soru koyuyor: “Yeşil” dediğiniz faaliyet hangisi ve bunu hangi veriye dayanarak söylüyorsunuz?