New York’un hiç değişmemiş olduğunu söylesem de sokağa ilk çıktığınızda 15 yıl önceyle karşılaştırdığınızda hissedebileceğiniz bir farklılık var: Her köşe başında Tiktok videosu çeken gençler. Bunların bir kısmı öyle telefonlarla falan değil, profesyonel ekipmanlarla çekim yapıyordu. Hatta bazılarının ayrı çekim ekipleri bile vardı. Gençler ne kadar eğitimli olurlarsa olsunlar, artık çalışarak para kazanıp ev ve araba gibi şeyler alamayacaklarını bildikleri için tatmini ve belki de parayı sosyal medyada arıyor. Mamdani’nin seçilmesinde de ana faktörlerden biri buydu. 7 Kasım 2025 günü şöyle yazmıştım:
…aşırı artan varlık -özellikle gayrimenkul- fiyatları, yeni mezun gençlerin yapay zekâ karşısında iş gücü piyasasında rekabet güçlerini kaybetmesi gibi küresel trendlerin sonucu olarak derinleşen eşitsizliklerin büyüttüğü tepkinin Mamdani’den daha iyi bir örneği olamaz. New York, ABD’de yeni üniversite mezunu oranının en yüksek olduğu yerlerden. Bu gençler artık hayata ümitle bakamıyor, adeta hamster gibi sürekli mücadele edip hiçbir yere varamıyorlar.
New York’taki toplantılarımın büyük kısmı, Hudson Yards denen, tamamı son 15 sene içinde inşa edilmiş yeni bir bölgedeydi. Ben son gittiğimde burası tren rayları ve depoların olduğu mezbelelik bir yerdi. Şimdi bütün havalı şirketlerin ofisleri buraya taşınmış. Toplantılarım için burada Boston Consulting Group ve Meta ofislerine gittim. Ayrıca bölgede yeni oteller ve rezidanslar da vardı. Aslında başlangıç noktası olarak Hudson Yards, New York’ta ve tüm küresel şehirlerdeki dönüşümün kısmen nasıl daha çok kamu yararına yönlendirilebileceğini gösteren bir gayrimenkul projesi. Nasıl mı? Gelin, anlatayım.
New York’ta imar sisteminde “hava hakkı” diye bir kavram var. Bizdeki emsal gibi bir şey. Diyelim ki sizin arsanızın emsalden gelen sınırı 10 kat ama binanız 5 kat. Kalan 5 katın haklarını başka birine satabiliyorsunuz. Kiliseler gibi zaten yükselmesi mümkün olmayan binalar genellikle haklarını satarak para kazanıyor. Bazen de bir müteahhit yan yana olan, biri yüksek, biri alçak birkaç binayı satın alıp parselleri birleştirerek “hava hakları”nı birlikte kullanıyor. Eğer parseller birleştirilirse hava hakları kişiler arasında el değiştiriyor. Ancak diğer hava hakkı alışverişlerinde belediye onayı gerekiyor ve belediye de komisyonunu alıyor. Bu arada New York’un tamamı şantiye gibi ve şehirde inşaat yapan birçok Türk müteahhit de var! Yani bu hava hakkı işlerini bizim Türk müteahhitler de kovalıyor. Peki, bu hava hakkı ile Hudson Yards arasındaki ilişki ne?
15 sene önce Hudson Yards’da demiryollarına ait boş rayların hava hakları tabii ki çok değerliydi. Ancak bu değerin ortaya çıkması için önce bölgeyi metro sistemine bağlamak gerekiyor. Zira New York’ta her sokak başında bir metro girişi var ve her yere 1950’den önce kurulmuş metro sistemini kullanarak gidiyorsunuz. Özellikle bazı istasyonlarda durmayan ekspres trenler sizi şehrin bir ucundan diğerine yarım saatte götürebiliyor (Bu kadar basit bir sistem neden metroların yeni yapıldığı Türkiye’de de kurulmamıştır, akıl alır gibi değil!). Hudson Yards’ı da metroya bağlamak için meşhur Times Meydanı’ndan özel bir hat inşa edilmiş. Hudson Yards’ı yapan, belediyenin de ortak olduğu şirket, demiryollarından bölgedeki hava haklarını 1 milyar dolara satın almış. Böylece yüksek emlak vergisi ödeyecek birçok yeni dairenin yapılmasının önü açılmış. Sonra bu emlak vergileri karşılığında 2 milyar dolarlık bono ihraç edilmiş ve bu parayla da metro hattının inşaatı finanse edilmiş. Karışık gibi gelse de arsa rantını vergilendirip kamu faydasını gözeten bir sistem tesis edilmiş.
Mamdani’yi iktidara taşıyan faktörlerden biri de kiraları dondurma vaadiydi. New York’taki evlerin yaklaşık yarısı kira kontrolüne tabi. Buralarda yıllık kira artışı belediyenin belirlediği %2-3 gibi bir oranı geçemiyor. Bu oran, ABD’deki enflasyonla paralel. Mamdani, 1 Ekim --yani dün-- itibarıyla, yeni kira kontratı yapılan evler için önümüzdeki sene kiraların artırılmasını yasakladı. Sonrasıysa meçhul! Oysa Mamdani’nin barınma sorununa kökten çözüm getirmesi bekleniyordu. Mamdani, bir de ucuza sebze-meyve satılacak tanzim satış mağazaları açmayı vaat etmişti. New York’a gitmişken birini ziyaret edeyim dedim. Ne var ki açılışları 2027’ye ertelenmiş!
Bir şehir, konut ve pahalılık sorunlarını fiyatlara narh koyarak mı çözebilir, yoksa kentsel rantın bir bölümünü kamuya aktararak mı? Görünen o ki Mamdani de sisteme uyum sağlamaya başlamış ve kısa vadeli çözümleri tercih ediyor. Radikal siyasetçilerin romantik vaatlerinin, iktidara gelince sisteme adapte olmalarıyla sulanması, dünyanın her yerinde görülen bir durum. Öte yandan, piyasa gerçeklerinden uzak çözümlerin büyük şehirlerde yaşamayı aslında daha da zorlaştırdığına dair dünyada birçok örnek var. Kentsel rantın bir kısmını kamuya aktararak denge sağlayan çözümler her zaman tam başarıya ulaşmasa da daha makul. Umarım bizim şehirlerimize de ders olur.
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.