İnsanın içindeki iyilik, eğer yalnızca kendi vicdanının sınırları içinde kalıyorsa, başkasının hayatına ulaşamayan sessiz bir imkân olarak kalabilir. Bir insan dürüst olabilir, adil olabilir, merhametli olabilir; fakat bütün bu erdemler hayatın içine taşınmadığında, toplumun ortak dokusunu değiştirecek bir kuvvete dönüşmesi imkânsızdır. Bir tohumun toprağa bırakılması gibi, iyilik, insanın içinde başlayan fakat orada bitmemesi gereken bir harekettir. Tohumun varlığı önemlidir; asıl olan onun filizlenmesi, kök salması, gövdeye dönüşmesi ve nihayet başka hayatlara gölge verebilmesidir.
Ahlâk da böyledir, içimizde taşıdığımız bir kanaat olmaktan çıkıp davranışa dönüştüğünde anlam kazanır. Davranıştan ilişkiye, ilişkiden ortaklığa, ortaklıktan kuruma ve kurumdan medeniyete doğru yayıldığında ise bir toplumun kaderini değiştirebilecek güce ulaşır. Ahlâkı yalnızca "doğruyu bilmek" olarak düşünmek bu yüzden eksiktir. Ahlâk, bildiğimiz, öğrendiğimiz ve tecrübe ettiğimiz doğruyu hayatın içinde gerçekleştirme cesaretidir.
Çünkü doğruyu bilmek ile doğruyu yapmak arasında insanın bütün zaafları durur. Korku vardır, çıkar vardır, konfor vardır, kalabalığa uyma isteği vardır, kaybetme korkusu vardır, gücü kaybetme korkusu vardır, sevilmeyip yalnızlaşma korkusu vardır. Ve insanın kendi vicdanını susturabilmek için ürettiği binlerce gerekçe vardır. Bu yüzden ahlâkın gerçek sınavı, doğru ile yanlış arasındaki farkı görebildiğimiz an değil; doğrunun bedelini ödememiz gereken anda başlar. Bu bilinç ve idraka erişildiğinde ahlâkın gücü ortaya çıkar ve ahlâk, insanın gücünü sınırlayan bir pranga değildir; aksine, gücün yönünü belirleyen bir pusuladır. Güç, yönsüz bırakılırsa büyüklüğüyle övünür, ahlâk ise gücün ne için kullanıldığını sorar.
Bir insan, bir grup, bir mahalle, bir cemaat, bir kurum, bir parti, hatta bir devlet çok güçlü olabilir. Fakat bütün bunların gücü, tek başına onların iyi olduklarını göstermez. Bu bakımdan güç yalnızca bir imkân olup onu değerli veya tehlikeli hâle getiren, hangi amaç uğruna ve hangi sınırlar içinde kullanıldığıdır. Öyle görünüyor ki geleceğin dünyasında asıl mesele yalnızca daha güçlü sistemler kurmak olmayacaktır. Daha güçlü sistemleri daha ahlâklı amaçlara bağlayabilmek olacaktır. Teknoloji ve özellikle yapay zekâ çağında bu ayrım giderek önem kazanıyor.
fazla okuBu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
İnsanlık tarihinin birçok evresinde güç önce elde edilmiş, ahlâk ise sonradan onun peşinden yetişmeye çalışmıştır. Önce keşfetmişiz, sonra bunun sonuçlarını düşünmüşüz.
Özellikle kapitalizmin öne çıkmasıyla önce üretmişiz, sonra bunun kime zarar verebileceğini tartışmışız. Önce kullanmışız, sonra sınırlarını belirlemeye çalışmışız. Oysa yeni çağda bunun tersini öğrenmek zorundayız.
Önce "Bunu yapabiliyor muyuz?" diye sormalıyız.
Sonra, "Bunu yapmalı mıyız?"
Ve daha sonra: "Bunu yaparsak nasıl bir insan ve nasıl bir toplum ortaya çıkar?"
Bu 3 soru arasında kurulacak bağ ve verilecek doğru cevaplar hiç şüphesiz geleceğin ahlâkî omurgasını oluşturacaktır. Zira bir şeyin mümkün olması, onun meşru olduğu anlamına gelmediği gibi bir şeyi yapabilmek, onu yapma hakkına sahip olduğumuzu da göstermez.
Bir teknoloji geliştirilebiliyor diye onun insanın hizmetinde kalacağı garanti değildir. Yeni bir ekonomik model büyüme sağlayabiliyor diye insanın iyiliğini artıracağı kesin olmayıp, aynı şekilde bir yönetim biçimi düzen kurabiliyor diye mükemmel adalet üreteceği söylenemez.
İşte ahlâk tam burada devreye girer ve mümkün olan ile olması gereken arasındaki mesafede nöbet tutar. Bu nöbet kaybedildiğinde, insanın elindeki araçlar insanın efendisi hâline gelebilir ancak ahlâkın yalnızca "hayır" diyen bir güç olduğunu düşünmek de yanlıştır. Ahlâk, yalnızca yasaklamaz, inşa ve ihya eder, insanın kendisine güvenilebilen biri hâline gelmesini sağlar, bir ilişkinin sürekliliğini mümkün kılar, toplumda sözün değerini yükseltir. Bir kurumda adalet duygusunu besler, yöneticinin gücünü sınırlarken aynı zamanda meşruiyetini güçlendirir. Bir çocuğun geleceğine yatırım yaparken toplumun, henüz doğmamış kuşaklara karşı sorumluluğunu hatırlatır. Ahlâk, yalnızca kötülüğü engellemez; iyiliğin mümkün olduğu bir dünya kurar. Bu yüzden iyi toplumlar yalnızca kötülükleri cezalandırarak kurulmaz: İyiliğin yaşanmasını kolaylaştıran şartları da oluşturmak şarttır.
Bir toplum düşünelim. İnsanlar birbirine güvenmiyor, herkes diğerinin kendisini kandıracağını düşünüyor. Kurallara uyan kişi saf kabul ediliyor, dürüstlük erdem olmaktan çıkıp kaybettiriyor ve liyakat değil yakınlık ödüllendiriliyor. Adalet gecikiyor ya da hiç gelmiyor, haksızlık karşısında susmak daha güvenli görülüyor ve insanlar başkasının hakkını korumanın kendi zararlarına olacağını düşünüyor.
Böyle bir toplumda bireysel olarak çok sayıda iyi insan bulunabilir fakat pasif iyilerin toplumun iyi işlemesine ve erdemli bir toplum oluşmasına bir katkısı olmayacaksa iyilikten bahsetmek asla mümkün değildir. Çünkü böyle bir durumda, bireysel erdem ile toplumsal düzen arasında bir köprü kurulmadığı aşikârdır. Dolayısıyla "iyi insan yetiştirmek" kadar, iyiliğin cezalandırılmadığı bir düzen kurmak da önemlidir.
Bireyleri belki birebir olmasa da kitlesel manada içinde yaşadığı düzen biçimlendirir. Bir çocuğa dürüst olmasını söyleyip onu sürekli yalanın ödüllendirildiği bir dünyaya bırakırsanız, çocuğun karşılaşacağı çelişki yalnızca pedagojik değil, epistemolojik ve ontolojiktir.
Çocuk zamanla şu soruyu sorar:
Bana öğretilen ile dünyada gördüğüm neden farklı?
İşte medeniyetin geleceği, bu soruya vereceğimiz cevapta gizlidir.
Çünkü çocuklar yalnızca söylediklerimizi değil, hangi davranışları ödüllendirdiğimizi öğrenir.
Bir toplumda hangi insanların yükseldiği, öne çıktığı toplumun gerçek ahlâk dersidir.
Hangi davranışların görünür olduğu, hangi davranışların karşılıksız kaldığı, hangi insanların örnek gösterildiği, hangi insanların sessizce dışlandığı; bütün bunlar çocuklara ve gençlere görünmez bir müfredat sunar.
Vurguladığımız tüm bu olgular ışığında diyebiliriz ki ahlâk, yalnızca kitaplarda anlatılan bir değerler sistemi olmayıp aynı zamanda bir toplumun doğal, pratiği olan görünmeyen eğitimidir. Bu bağlamda en tehlikeli toplumsal bozulma, kötülüğün normalleşmesinden önce iyiliğin anlamsızlaşmasıdır. İnsan kötülük gördüğünde öfkelenebilir fakat kötülüğü tekrar tekrar gördüğünde ona alışabilir. Daha da tehlikelisi, iyiliği gördüğünde şaşırmaya başlayabilir, dürüst insanı "fazla saf" bulabilir, hakkını koruyan insanı "beceriksiz" sayabilir. Başkasının hakkını gözeteni "çıkarını bilmiyor" diye küçümseyebilir, üstelik kendi gücünü sınırlayan kişiyi "zayıf" görebilir ve tüm bu yer değiştirmeler sonucunda ahlâkî düzen tersine dönmeye başlar.
Böyle bir durumda norm dışı davranışlar ve çözülme süreci başladığından meseleye "toplumsal patoloji" ile yaklaşmak durumundayız. Zira sorunu insanların kötü olmasında değil, iyi olmanın irrasyonel görünmeye başlamasında aramak gerekmektedir.
Toplum olarak, kurum olarak, devlet olarak ve dahi dünya olarak, ahlâkı yeniden hayatın içine taşımak zorundayız. Ahlâkı yalnızca bireysel bir vicdan meselesi olmaktan çıkarıp kamusal ahlâka dönüştürüp hayatın temel ilkelerinden biri hâline getirmeliyiz. Önceki yazılarımızda da vurguladığımız gibi vicdan yalnızca insanın kendi içindeki bir ses değildir; vicdanın toplumsal karşılıkları vardır ve mutlaka olmalıdır. Bu doku zayıfladığında hukuk daha fazla yük taşımak zorunda kalır; hukuk, insanların birbirine güvenmediği yerde daha çok devreye girer ve hiçbir hukuk sistemi tek başına bütün ahlâkî boşluğu dolduramaz. Kanun, insanı zorlayabilir, vicdan ise insanın kimse görmezken ne yaptığını belirler. Kamera varken dürüst olmak kolaydır, kimsenin görmediği yerde dürüst kalabilmek ise başka bir şeydir. Denetim varken adil davranmak başka, denetim olmadığında da adaleti korumak başka.
Ceza korkusuyla haksızlık yapmamak başka, başkasının hakkını kendi vicdanın nedeniyle gözetmek başka.
Medeniyetin gerçek seviyesi burada ölçülür: Kimsenin görmediği yerde ne yapıyoruz?
Bu soru, yapay zekâ çağında daha da önemli hâle gelecek. Çünkü karar mekanizmalarının giderek daha büyük kısmı insanın doğrudan müdahalesinden ister istemez uzaklaşacak. Bunun hayatı kolaylaştıracağına inanabiliriz elbette fakat bir sistemin adil görünmesi ile gerçekten adil olması aynı şey değildir; algoritmanın içine yerleştirilen değerler, onu tasarlayanların değerlerinden bağımsız ve tarafsız olduğu düşünülemez.
Bir sistem neyi optimize edeceğine karar vermek zorundadır. Ve her optimizasyon, bazı değerleri diğerlerinin önüne koyacaktır. Tüm bu kriterler, "Hangi insan anlayışına göre çalışacak?" sorusunun henüz net bir cevabı yok. Nedeni ise teknik aklın en büyük yanılgısı, ölçülebilen şeyi karar verilebilir olanla karıştırmasıdır.
Meselâ adaletin bütün anlamı bir fayda hesabına indirgenebilir mi?
Bir çocuğun başarısı ölçülebilirken onun hayal kurma kapasitesi bir veri tablosuna sığması mümkün değildir. Bir toplumun büyüme oranı hesaplanabilirken, o toplumun ruhunun ne kadar büyüdüğünü tek başına hiçbir ekonomik gösterge anlatamaz.
İşte ahlâk, ölçülemeyenin değersiz olmadığını hatırlatan güçtür. Bu durumda ahlâkın gücü yalnızca bireyi korumak için değil, insanın ürettiği sistemlerin yönünü belirlemek için gerekli olacaktır.
Ahlâkın gücü, duygusal bir iyilik anlayışından çok daha fazlasıdır. Ahlâk, iyi olanı gerçekleştirebilecek bir şahsiyet, ehliyet ve sorumluluk düzeni kurmayı gerektirir. İşte burada "aktif iyilik" kavramı karşımıza çıkar: Yalnızca kötülük yapmamak, her zaman iyilik yapmak değildir; iyilik, bir şey yapmamak değil, bir şey yapmak zorunda olduğumuzu fark etmektir.
Bu yüzden pasif iyilik ile aktif iyilik arasında büyük bir fark vardır. Pasif iyilik kendisini korur, aktif iyilik başkasını da gözetir. Pasif iyilik vicdanı rahatlatabilir, aktif iyilik dünyayı değiştirebilir ve aktif iyi, kendisini iyi hissetmekle yetinmeyen, iyiliği hayatın içine taşıyan bir ahlâk anlayışıdır.
Gerçek şu ki yeniden bir dengeye ihtiyaç vardır, iyilik bireysel sorumluluktan doğar; fakat toplumsal düzenle güçlenir. Hâl böyle olunca tüm kurumlar kamusal ahlâkı desteklemeli, hukuk adaleti korumalıdır. Eğitim şahsiyeti beslemelidir. Ekonomi insanı araç hâline getirmemeli, siyaset gücü sorumlulukla sınırlandırmalıdır. Ve bütün bunların üzerinde, insanın kendi içindeki ölçü duygusu canlı kalmalıdır.
İnsan yalnızca iyilik yapmaz, aynı zamanda iyiliğin yapılabileceği bir dünya kurduğunda şu cümle daha anlamlı hâle gelir:
İyi olmak başlangıçtır; iyiliğin yaşayabileceği bir dünya kurmak ise medeniyettir.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
DAHA FAZLA OKUHakkında daha ayrıntılı: ahlakİYİLİKH. Caner Akkurt
DAHA FAZLA HABER OKU
Zeki Sarıhan Güler yüzlü sosyalizm
Gürsel Tokmakoğlu Otonom harp komutanlığı: Birlik-kuvvet incelemesi
Dr. Osman Gazi Kandemir Savaş suçlarını belgelemek yetiyor mu?
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.