Mahfi Hoca fon krizini “kobra” ve “devekuşu” etkisiyle anlattı!

YAYINLAMA 05 Ekim 2026 15:24

GÜNCELLEME 05 Ekim 2026 15:27

Ekonomim haberlerini Google'da daha sık görün Ekonomim'i tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyerek nitelikli haberlere daha kolay ulaşın.

İktisatçı Dr. Mahfi Eğilmez, kişisel internet sitesinde yayımladığı “İkarus’tan Fon Krizine” başlıklı yazısında fon krizinin nedenlerini, finansal sistemdeki riskleri ve denetim mekanizmasının rolünü farklı öyküler üzerinden ele aldı.

Fon krizinin nedenlerinin henüz bütün yönleriyle bilinmediğini belirten Eğilmez, incelenmesi gereken ilk alanlardan birinin denetim mekanizması olduğuna işaret etti. Eğilmez, “Denetim yetersiz miydi? Yoksa denetim sorunları ortaya çıkardığı halde, bu sorunların üzerine zamanında gidilmedi mi?” sorularını gündeme getirdi.

İkarus örneğiyle aşırı güven ve risk iştahına dikkat çekti

Eğilmez, Yunan mitolojisindeki İkarus öyküsünden hareketle finans piyasalarında yükselen getirilerin yatırımcıların risk algısını nasıl değiştirebileceğine dikkat çekti.

Piyasalar yükselirken yatırımcıların risk iştahının arttığını belirten Eğilmez, getiriler yükseldikçe daha fazla risk almanın makul görünmeye başladığını ifade etti. Denetim mekanizmasına güvenen iyi niyetli yatırımcının da aldığı riskin kontrol altında olduğunu düşünmüş olabileceğini belirten Eğilmez, sorunun bir noktadan sonra yalnızca risk almak değil, “alınan riskin artık risk olarak görülmemesi” haline gelebileceğini kaydetti.

Pandora’nın kutusu: Krizde yalnızca para değil güven de kaybediliyor

Eğilmez’in fon krizini anlatmak için kullandığı ikinci örnek Pandora’nın kutusu oldu. Finansal piyasaların birbirine bağlı olduğuna dikkat çeken Eğilmez, fon krizinde ortaya çıkan sorunların ve güven kaybının diğer fonları ve piyasaları da etkileyebileceğini belirtti.

Finansal krizlerde yalnızca paranın değil güvenin de kaybedildiğine dikkat çeken Eğilmez, güveni yeniden tesis etmenin çoğu zaman maddi zararı telafi etmekten daha uzun sürebileceğini vurguladı.

Eğilmez bunu, “Pandora’nın kutusunda geriye umut kalmıştı. Ancak finansal piyasalarda umut tek başına bir risk yönetimi stratejisi değildir” sözleriyle ifade etti.

Babil Kulesi: Karmaşıklık riski görünmez hale getirebilir

Babil Kulesi öyküsünü ise finansal sistemde giderek artan karmaşıklıkla ilişkilendiren Eğilmez, fonların içine başka fonlar, borçlanmalar, türev ürünler ve farklı finansal araçlar eklendikçe yapının giderek karmaşık hale geldiğine dikkat çekti.

Eğilmez’e göre bir noktadan sonra yatırımcı, denetçi, derecelendirme kuruluşu ve fon yöneticisi aynı finansal yapıya bakmasına rağmen aynı riski göremeyebilir.

Buradaki asıl tehlikenin kimsenin riski görmemesi olmadığını belirten Eğilmez, herkesin kendi açısından doğru bir şey görmesine rağmen bütünün taşıdığı riski kimsenin tam olarak görememesinin daha büyük bir tehlike oluşturabileceğine işaret etti.

“Kobra etkisi”: Kural var ama neyi teşvik ediyor?

Eğilmez’in dikkat çektiği kavramlardan biri de “kobra etkisi” oldu.

İngiliz sömürge yönetiminin Delhi’deki kobra sayısını azaltmak için ölü kobra getirene ödül vermesi, insanların ödül kazanmak amacıyla kobra yetiştirmeye başlamasına yol açmıştı. Ödül uygulaması kaldırılınca yetiştirilen kobraların doğaya salınmasıyla sorun daha da büyümüştü.

Bu örneği finansal düzenlemelerle ilişkilendiren Eğilmez, kuralların yalnızca neyi yasakladıklarıyla değil, neyi teşvik ettikleriyle de değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Finansal düzenlemelerin belirli bir riski azaltmaya çalışırken başka davranışları teşvik ederek yeni riskler yaratabileceğine dikkat çeken Eğilmez’e göre bu nedenle sorulması gereken yalnızca “Kural var mı?” sorusu değil; kuralın piyasa aktörlerini nasıl davranmaya teşvik ettiği de sorgulanmalı.

“Devekuşu etkisi”: Sorunu görmek yetmiyor

Yazının en dikkat çekici bölümlerinden birini ise “devekuşu etkisi” oluşturdu.

Devekuşu etkisinin insanların olumsuz, stres yaratan veya hoşlarına gitmeyen bilgileri görmezden gelme ya da bu bilgilerden kaçınma eğilimini ifade ettiğini belirten Eğilmez, bunun finansal sistemde daha kurumsal bir karşılığı olabileceğini kaydetti.

Eğilmez’e göre finansal sistem açısından kritik ayrım, “sorunları görmek ile sorunların gereğini yapmak” arasında bulunuyor.

Bu noktada İzlanda örneğini veren Eğilmez, ülkenin üç büyük bankasının 2000’li yıllarda çok hızlı büyüdüğünü ve 2007 sonunda bu bankaların toplam varlıklarının ülke GSYH’sinin yaklaşık dokuz katına ulaştığını hatırlattı. Bankacılık sistemindeki kırılganlıklara yönelik uyarılara rağmen büyümenin yarattığı risklerin yeterince sınırlanamadığını, 2008 küresel finans krizinin ardından üç büyük bankanın kısa sürede çöktüğünü belirtti.

Eğilmez buradan hareketle, “Finansal sistem büyürken denetim ve risk yönetimi kapasitesi de büyümelidir” değerlendirmesinde bulundu.

Fon krizinde kritik soru: Risk görüldüyse neden müdahale edilmedi?

Eğilmez yazısının sonunda fon krizine ilişkin tartışmanın yalnızca “Ne oldu?” sorusuyla sınırlandırılmaması gerektiğini vurguladı.

Hangi risklerin alındığı, bu risklerin neden zamanında görülmediği, görüldüyse neden müdahale edilmediği, denetimin yetersiz olup olmadığı ve mevcut kuralların riski gerçekten azaltıp azaltmadığının sorgulanması gerektiğini belirten Eğilmez, finansal sistemlerde asıl meselenin yalnızca denetim yapmak olmadığını ifade etti.

Eğilmez yazısını şu dikkat çekici ifadeyle tamamladı:

“Sorun çoğu kez, kimsenin tehlikeyi görmemesi değildir. Sorun, tehlike görüldüğünde herkesin başka tarafa bakmasıdır.”