Kültürel kırılmadan toplumsal uzlaşıya

1. Giriş: Tarihsel kültürel kırılmanın günümüz siyasi kutuplaşmasına etkileri Erken Cumhuriyet döneminde yaşanan radikal kültürel dönüşümler, günümüz Türkiye siyasetindeki kutuplaşmanın ana fay hattını ve sosyo-politik y…

Erken Cumhuriyet döneminde yaşanan radikal kültürel dönüşümler, günümüz Türkiye siyasetindeki kutuplaşmanın ana fay hattını ve sosyo-politik yapısını oluşturmaktadır. Sosyolog Şerif Mardin’in kavramsallaştırdığı "merkez-çevre ilişkisi", bugünkü siyasi tartışmaları anlamanın en anahtar formülüdür. Merkez; devleti yöneten, Batılılaşma reformlarını rasyonel ve merkeziyetçi yöntemlerle uygulayan laik bürokratik elitleri temsil ederken; çevre ise taşrada kalan, dindar, muhafazakâr ve geleneksel halk kitlelerini ifade ediyordu.

Bu tarihi dönüşümün günümüz Türkiye siyasetindeki doğrudan etkilerini şu başlıklar altında inceleyebiliriz:

1.1. Tarihsel muhalefet hafızası ve mağduriyet psikolojisi

Erken Cumhuriyet döneminde medreselerin ve tekkelerin kapatılması, harf devrimi, kılık-kıyafet düzenlemeleri ile yakın tarihte yaşanan 28 Şubat süreci, muhafazakâr seçmende derin bir dışlanmışlık hafızası yarattı.

Siyasi karşılığı: Günümüz muhafazakâr siyaseti, bu tarihi mağduriyet hafızasını siyasi olarak konsolide etti. Seçmene sürekli olarak mevcut yönetimin değişmesi hâlinde eski laik elitlerin geri geleceği ve başörtüsü özgürlüğü ile dinî eğitim gibi kazanımların elden alınacağı mesajı verilerek kitlesel bir kenetlenme sağlandı. Bu durum, siyaseti rasyonel vaatlerden çıkarıp bir kimlik ve varoluş alanına dönüştürdü.

1.2. "Yaşam tarzı" üzerinden kutuplaşma (kültürel kabilecilik)

Türkiye’de siyaset, ekonomik programlar veya projeler üzerinden değil, yaşam tarzı, tüketim alışkanlıkları ve semboller üzerinden yürümektedir.

Sembollerin savaşı: Alkol tüketimi ve yasakları, kadınların giyim kuşamı, dindarlık düzeyi, din eğitiminin müfredattaki ağırlığı gibi konular siyasetin ana malzemesidir. Toplum, coğrafi ve sosyal olarak adeta kültürel kabilelere bölünmüştür. Bir taraf diğerini gelenekçi, statükocu veya değişim karşıtı olarak görürken; diğer taraf karşı tarafı kültürel yabancılaşma içinde olan ve yerel değerlere uzak olarak kodlamaktadır. Bu durum, rasyonel bir diyalog zeminini zorlaştırmaktadır.

1.3. İki farklı tarih anlatısı

Kültürel kırılma, Türkiye'de ortak bir geçmiş algısını da zayıflatmıştır. Bugün Türkiye'de 2 farklı tarih anlatısı birbiriyle yarışmaktadır:

• Seküler ve ulusalcı anlatı: Bu kesim için referans dönemi, 1923 sonrasındaki Atatürk devrimleri dönemidir. Osmanlı'nın son dönemi bir çöküş olarak görülür. En büyük çekinceleri, ülkenin rotasını rasyonel ve Batı yönelimli çizgiden koparmasıdır.

• Muhafazakâr ve neo-Osmanlıcı anlatı: Bu kesim için ise gurur duyulan dönem Osmanlı İmparatorluğu ve fetih geçmişidir. Cumhuriyet'in ilk yılları, geleneksel köklerden koparılan trajik bir kesinti olarak algılanır.

1.4. Güvensizlik ve "ötekileştirme" siyaseti

Yaşanan tarihsel dönüşümlerin yarattığı en büyük siyasi maliyet, 2 toplumsal kesimin birbirine karşı duyduğu derin ontolojik güvensizliktedir. Siyasi aktörler, toplumu birleştiren ortak değerler yerine, bu güvensizliği yöneterek oy oranlarını korumayı tercih ederler. Seçimler, ülkeyi kimin daha iyi yöneteceğine dair bir yarış değil; bir kesimin diğer kesime karşı mutlak kazanımı olarak yaşanır. Bu yüzden sandıktan çıkan sonuçlar, kaybeden tarafta her seferinde haklarını tamamen kaybetme psikolojisi yaratır.

1.5. Çalışmanın amacı ve kapsamı

Türkiye Cumhuriyeti 1 asırda modernleşme ve kalkınma adına uzun mesafe kat etti. Bu dönüşümün motoru olan erken dönem radikal hamleler, altyapı ile üstyapı arasında derin bir fay hattı bıraktı. Kimlik siyasetinin yapısı bu tarihselliktedir: erken Cumhuriyet’in merkeziyetçi kültürel kopuşu. Osmanlı’nın acılı çöküşü karşısında kurucu kadronun göze aldığı bu kapsamlı kurumsal reform ve müdahale, bağımsız devletin ayakta kalmasının bedeli olarak savunulabilir. Ancak bu müdahale, gelecek nesillere aktarılan kimliksel bir hassasiyet zemini de üretmiştir.

Günümüz siyaseti bu hassasiyeti yapısal olarak rehabilite etmek yerine, siyasi bir araç ve yakıt olarak kullanmaktadır. Ülkemizde kurumsal demokrasinin gelişimi ile toplumsal uzlaşının gecikmesi, aynı madalyonun 2 yüzüdür.

Bu çalışmanın amacı; söz konusu fay hattının tarihsel zeminini, korku siyasetinin işleyişini, üstyapı-altyapı çelişkilerini ve kurumsal çıkış koşullarını tek bir analitik çerçevede toplamaktır. Kapsam; erken Cumhuriyet’ten günümüze kimlik siyaseti, korku siyasetinin seçmen davranışı üzerindeki etkisi ve karşılaştırılabilir ülke deneyimleridir. Etnik çatışma, Kürt meselesi ve dış politika ayrı çalışma konularıdır; burada yalnızca yaşam tarzı ve merkez-çevre ekseni işlenir.

2. Durum tespiti: Yapısal katmanlar ve zıt eğilimler

2.1. Siyasi üstyapı

Türkiye’de siyaset, medya ve kampanyalar; toplumu “biz ve onlar”, “laik ve muhafazakâr” diye 2’ye bölen bir kimlik ekseni üzerinden yürür. Seçim, hizmet ve vizyon yarışı olmaktan çıkmıştır. Kaybedildiğinde her şeyin kaybedileceği düşünülen bir varoluş mücadelesi veya güç alanı olarak kurulur.

Bu kurgu rasyonel muhasebeyi ikincil kılar. Seçmen, desteklediği siyasi yapının yönetimsel aksaklıklarını, liyakatsizliklerini veya hukuk ihlallerini “büyük tehlike kapıdayken ayrıntı” diyerek erteleyebilir. Grup içi eleştiriler ise toplumsal dayanışmaya zarar vermek veya karşı tarafa koz vermek şeklinde nitelendirilebilir.

2.2. Sosyolojik altyapı

Toplumsal gerçeklik siyasi üstyapı kadar keskin değildir. Kentleşme, ekonomik zorunluluklar, eğitim ve ortak mekânlar dindar-muhafazakâr ile seküler kesimler arasındaki katı gettoları büyük ölçüde gevşetmiştir. Bu sosyolojik gözlem, ampirik veriler ışığında incelendiğinde hem desteklenen hem de sınırlanan yönlere sahiptir.

Toplum Gönüllüleri Vakfı (TOG) ortaklığıyla KONDA tarafından gerçekleştirilen "Türkiye 100 Genç Olsaydı" araştırmasının verilerine dayanan okumada, 15-29 yaş grubunda kendini modern olarak tanımlayanların oranı 10 yılda yüzde 42’den yüzde 59’a çıkmış, kendini dindar muhafazakâr olarak ifade edenler yüzde 20’den yüzde 10’a inmiştir. Eğitimde lise ve üzeri oran yükselmiş, bekârlık artmıştır. Bu durum, yaşam tarzı gettosunun çözüldüğüne dair somut bir işarettir.

Ancak sandık verileri farklı bir tablo sunmaktadır. Seda Çalışır’ın 2024 tarihli çalışması, CSES verileriyle duygusal kutuplaşma ile oy kullanma arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptamaktadır. Duygusal olarak kutuplaşan seçmen, kime oy verdiğini daha çok önemser. Çok ülkeli karşılaştırmalarda Türkiye, duygusal kutuplaşma skorlarında üst sıralardadır.

Gençlik Örgütleri Forumu (GoFor) ve KONDA'nın ortak gençlik araştırması da “gençlerin eski tartışmaları tamamen geride bıraktığı” yönündeki varsayımları sınırlamaktadır. 18-30 yaş grubunda kararsız ve oy kullanmayacak diyenlerin toplamı yüzde 40’ı aşmaktadır. Gençlerin önemli bir bölümü kendini Atatürkçü, milliyetçi ve muhafazakâr olarak tarif etmektedir. Göçmenlere karşı mesafe yüksek olup, demokrasinin işleyişinden memnun olan gençlerin oranı ise yüzde 8 civarındadır. Yeni kuşak, erken Cumhuriyet veya 28 Şubat dönemlerini birebir yaşamamış olsa da kendine has yeni dışlama hatları inşa etmektedir.

Sonuç: Toplum kendi içinde kısmen normalleşip melezleşirken siyaset, kurumsal gücü korumak veya ele geçirmek için geçmişin kaygılarını tırmandırır. 2 katman zıt yönde akmaktadır. Ampirik sonuçlar gündelik mesafenin azaldığını, ancak duygusal ve siyasal mesafenin aynı hızda düşmediğini göstermektedir.

3. Tarihsel zemin: Merkez-çevre ilişkileri ve kurumsal dönüşüm

3.1. Model

Şerif Mardin, Edward Shils’ten uyarladığı merkez-çevre ilişkisini Osmanlı-Cumhuriyet sürekliliğinde devleti elinde tutan bürokratik-entelektüel elit ile taşra, dindar ve geleneksel kesimler arasındaki mesafeyi açıklamak için kullanır.

Bu modelin standart okuması şu şekildedir:

• Merkez: Batılılaşma reformlarını merkeziyetçi yöntemlerle uygulayan laik, bürokratik ve entelektüel elitleri temsil eder: asker, yargı, aydın. Buradaki karar alma süreçleri, geniş toplumsal mutabakatlardan ziyade kurumsal merkezden yönlendirilir.

• Çevre: Taşrada kalan dindar, muhafazakâr ve geleneksel halk kitleleridir.

Kurucu kadro perspektifinden bakıldığında, Osmanlı’nın çöküşü karşısında bu müdahale, modern dünyada bağımsız bir ulus olarak kalmanın yapısal bedelidir. Ancak devletin halkı “modernleştirilmesi gereken kitle” olarak görmesi, çevre sosyolojisinde kurumsal elitlere karşı örtük bir mesafe ve güvensizlik doğurdu. Model, bugünkü tartışmaların tek şifresi olmasa da önemli bir kurumsal anahtarını vermektedir.

3.2. 2000’lerden sonra yaşanan ters yüz oluş

2002’den itibaren geleneksel çevre siyasal merkeze yerleşti. Laik bürokrasinin denetim araçları zayıfladı veya yön değiştirdi. Kamusal alandaki dışlama biçimleri farklılaştı: Geçmişteki başörtüsü yasağı ve katsayı engeli gibi uygulamalar yerini; yerel yönetimlere merkezi müdahaleler, yargısal araçlarla alan daraltma ve kamusal kaynakların kurumsal sadakat ağlarına bağlanması gibi yeni pratiklere bıraktı. Dolayısıyla bugünkü kutuplaşmayı yalnızca erken Cumhuriyet dönemine indirgemek, kurumsal güç değişiminin ürettiği yeni dinamikleri gölgeleyebilir. Tarihsel yapı varlığını sürdürürken, sistemin işleyiş yönü yer değiştirmiştir.

3.3. İki hafıza, iki fobi

• Muhafazakâr-çevre hafızası: Kurumsal yapıların kapatılması, harf devrimi, kılık-kıyafet düzenlemeleri ile yakın tarihteki 28 Şubat süreci derin bir dışlanmışlık ve “inanç dünyasına müdahale edileceği” endişesi bıraktı. Siyasi aktörler bu hafızayı canlı tutarak, “Biz gidersek eski elitler geri gelecek ve kazanımlarınızı geri alacak” mesajını sabit bir söylem hâline getirdi.

• Seküler-merkez hafızası: Cumhuriyet’in temel niteliklerinin, laikliğin ve kamusal modern yaşam tarzının gerileyeceği; ülkenin rasyonel ve Batı yönelimli rotasından koparılacağı endişesi hâkimdir. Bu nedenle karşı mahalleden gelen her hamle, sistemin niteliğine yönelik radikal bir tehdit olarak algılanmaktadır.

Her 2 hafıza da tarihsel olarak gerçek deneyimlere dayanır. İkisi de seçilerek canlı tutulmakta ve biri diğerinin varlık gerekçesi hâline getirilmektedir.

4. Liderlik kültü ve "karizmatik otorite" boyutu: Kültlerin kıskacında devlet

4.1. Kurumsal boşluk ve kültlerin çekim merkezi

Türkiye’de kurumsal demokrasinin gecikmesi ve siyasal kutuplaşmanın kronikleşmesi, salt sosyolojik gettoların veya ekonomik bölüşüm krizlerinin varlığıyla açıklanamaz. Modern Türk siyasal düşüncesi ve pratiği; fikirlerin, yapısal kurumların ve rasyonel programların gerilediği bir zihinsel boşluk üretmiştir. Siyasetin kurallar, ilkeler ve anayasal mekanizmalar yerine kişiselleştirilmiş aidiyetler üzerinden yürümesinin temel nedeni; Türkiye siyasal ekosisteminin 2 ana liderlik yapısının kurucu ve dönüştürücü çekim merkezine hapsolmuş olmasıdır. Bugün yaşanan hegemonya mücadelesi cari bir idari sistem tasarımı ya da anayasal işleyiş tartışması değildir. Süreç, Max Weber’in kavramsallaştırdığı "karizmatik otorite" kuramının Türkiye’ye özgü, 2 kutuplu ve çatışmalı bir tezahürüdür.

4.2. İki karizmatik otorite tipi: Zamansızlığın sığınağı ve dönemin dinamizmi

Türkiye'deki kutuplaşmanın psikolojik mimarisi, 2 farklı karizma tipinin kamusal alandaki çarpışması üzerine kuruludur:

• Ebedi karizma (Mustafa Kemal Atatürk modeli): Siyasal sosyolojide, kurucu iradenin ve devlet aygıtının tahkim edilmesindeki tarihsel rolüyle zamansız bir meşruiyet referansını temsil eder. Kurucu iradenin, devletin bekası için gerçekleştirdiği rasyonel ve merkeziyetçi hamleler, zamanla bir koruma kalkanına dönüştürülmüştür. Bu tarihsel figür, rasyonel bir kurucu aktör olmanın ötesinde; seküler-merkez hafızası için sistemin bekasını, modern yaşam tarzını ve Batı yönelimli rotayı güvence altına alan anayasal ve simgesel bir sığınak işlevi görmektedir.

• Yaşayan karizmanın dinamizmi (Recep Tayyip Erdoğan modeli): Siyasal sosyolojide dönemin dinamizmini, yürütme gücünü ve kitle mobilizasyonunu elinde tutan karizmatik otorite tipolojisidir. Çevre sosyolojisinin asırlık mağduriyet ve dışlanmışlık hafızasını kendi liderlik söyleminde bütünleştiren; kitleleri sadece rasyonel vaatlerle değil, tarihsel kazanımları koruma ve hak arayışı iddiasıyla konsolide eden aktif bir liderlik modelidir.

4.3. Fani ve baki olanın sınırlarında jeopolitik eşitlenme

Bu 2 liderlik modeli, taraftarları nezdinde birbirini yok etmeye ayarlı birer varoluşsal tehdit gibi sunulsa da, devlet aklı ve jeopolitik kader düzleminde ortak bir çizgide buluşmaktadır. Fani ve baki olanın sınırlarında gezinen bu 2 portre, aslında Türkiye’nin küresel ölçekteki vizyonunu ve bağımsız devlet aygıtını ayakta tutma misyonunda ortak bir jeopolitik çizgide buluşur. Kurucu iradenin 1920'lerdeki "devleti kurtarma" refleksi ile 2000'lerden sonra çevrenin merkeze yerleşerek ürettiği "beka" paradigması, özünde aynı devlet aygıtının tahkim edilmesini amaçlar. Ancak bu jeopolitik ortaklık, üstyapıdaki kutuplaşma endüstrisi tarafından kitlelerden gizlenir.

4.4. Entelektüel tehlike: Jeopolitik illüzyon ve kurumsal çözülme

Bu iki kutuplu liderlik modelinin Türkiye siyasetine faturası ağır bir kurumsal erozyondur. Liderlik tiplerinin sınır ötesinde kazandığı nüfuz, bölgesel hamleler ve jeopolitik iddialar, hem siyasi elitler hem de aydınlar için riskli bir jeopolitik illüzyon üretmektedir:

• Rasyonel muhakemenin felç olması: Siyasal güç ve meşruiyet algısı kurumlardan, yasalardan ve liyakat ilkelerinden ziyade karizmatik liderlik mekanizmalarına endekslendiğinde, rasyonel denetim mekanizmalarının işlevselliği zayıflama riski taşır. Seçmen davranışı bu tür sistemsel aksaklıkları, liyakatsizlikleri veya hukuk ihlallerini makro-politik ve jeopolitik mücadelelerin getirdiği dönemsel zorunluluklar olarak rasyonalize etme eğilimi gösterebilir.

• Fikirlerin geri çekilmesi: Siyaset, toplumsal sorunlara rasyonel çözümler üreten sivil fikir okullarının alanı olmaktan çıkar. Kamusal kaynakların dağıtımı ve personel rejimi, anayasal kurallara göre değil, liderlik modeline gösterilen sadakatin derecesine göre şekillenir.

4.5. Kültlerin kıskacından kuralların hakemliğine

Siyasal sistem, iki baskın karizmatik liderlik kutbunun ürettiği gerilim alanında, rasyonel anayasal işleyişini ve kurumsal dengelerini tahkim etmekte gecikmektedir. Kutuplaşmanın panzehiri, mahallelerin kendi sığınaklarına çekilerek karşı mahalleyi eleştirdiği bu kısır döngüyü kırmaktır.

Çıkış yolu; toplumsal güvenliğin ve meşruiyetin şahsileştirilmiş aidiyetler veya tarihsel simgelerin gölgesinde arandığı 'karizmatik otorite' modelinden; gücün, hakkın ve liyakatin tamamen kurallara bağlandığı 'Yasal-Rasyonel Otorite' zeminine geçmektir. Devlet, liderlerin şahsi anlatılarının veya mahallelerin koruma kalkanı olmaktan çıkarılıp; kaybedenin de kazananın da sınırlarını bildiği, yazılı asgari müştereklere dayalı tarafsız bir anayasal hakeme dönüştürülmelidir.

5. Mekânsal ve coğrafi kutuplaşma analizi: Seçim coğrafyası ve gettolaşma

5.1. Soyut kutuplaşmadan fiziksel ayrışmaya

Türkiye’den kutuplaşma üzerine yapılan ana akım ampirik çalışmalar, bu olguyu genellikle soyut anket verileri, değer setleri ve partizanlık eğilimleri üzerinden ölçmektedir. Ancak kutuplaşma sadece zihinsel veya söylemsel bir yarılmadan ibaret değildir; aynı zamanda fiziksel dünyada, şehir mimarisinde ve ülke coğrafyasında somutlaşan mekânsal bir gerçekliktir. Siyasi partilerin aldıkları oy oranlarının ötesinde, Türkiye’nin seçim coğrafyası incelendiğinde, toplumsal kesimlerin kendilerine ait güvenli fiziksel sığınaklar inşa ettiği, coğrafyayı net sınırlarla gettolaştırdığı saptanmaktadır. Bu durum, toplumsal altyapıda ortak çalışma ve ortak tüketim kalıpları üzerinden geliştiği gözlemlenen melezleşme pratiklerini sınırlayan en katı fiziksel barajdır.

5.2. Makro coğrafyada 3 Türkiye resmi

Türkiye'nin makro düzeydeki seçim haritası, ekonomik gelişmişlik, yaşam tarzı kodları ve tarihsel hafıza hatlarıyla örtüşen 3 belirgin coğrafi bölge üretmektedir:

• Kıyı şeridi ve seküler bölge (Akdeniz/Ege havzası): Bu coğrafya, Cumhuriyet’in modernleşme hamlelerini ve Batı yönelimli rotasını kendi yaşam tarzının kurucu unsuru olarak kabul eden seçmenlerin yoğunlaştığı yerdir. Siyasi haritada kırmızı renkle sembolize edilen bu kuşak, iç bölgelerden gelen siyasal dalgalara karşı kendini koruma altına alan kültürel bir alan olarak konumlandırır.

• İç ve Doğu Anadolu’nun muhafazakâr hinterlandı: Şerif Mardin’in kavramsallaştırdığı geleneksel çevre sosyolojisinin mekânsal kalesidir. Siyasi haritada sarı renkle sembolize edilen bu iç coğrafya, tarihsel mağduriyet ve dışlanmışlık hafızasını kurumsal olarak konsolide eden, yerel ve dinî sembolleri kamusal alanın merkezine taşıyan siyasi hareketlerin ana omurgasını oluşturur.

• Doğu ve Güneydoğu Anadolu aksı: Etnik ve bölgesel dinamiklerin belirlediği, merkezle ilişkisini kendine has tarihsel bagajlar üzerinden kuran haritada mor renkle sembolize edilen 3. bir coğrafi bloktur.

Bu 3 renkli coğrafi katılık, seçim dönemlerinde rasyonel projelerin veya ekonomik vaatlerin seçmen geçirgenliği sağlamasının önündeki en büyük mekânsal engeldir. Sandık, coğrafi sınırların tescil edildiği bir sınıra dönüşmektedir.

5.3. Mikro coğrafyada kent içi kabilecilik: Kadıköy-Sultanbeyli eksenleri

Mekânsal kutuplaşma sadece bölgeler arasında değil, metropollerin kendi içinde, hatta yan yana duran ilçeler ve mahalleler arasında çok daha keskin bir şekilde üretilmektedir. Büyükşehirler, toplumsal kesimlerin kent içi gettolarına ev sahipliği yapmaktadır.

Örneğin İstanbul sosyolojisinde Kadıköy/Beşiktaş hattı ile Sultanbeyli/Esenler hattı; sadece sosyo-ekonomik gelişmişlik farklarıyla değil, tüketim alışkanlıkları, kamusal alan sembolleri, mimari dokusu ve sosyo-kültürel ritüelleriyle farklı eğilimleri temsil eder. Ankara'da Çankaya ile Sincan/Pursaklar arasında benzer görünmez duvarlar örülmüştür. Kentleşme dindar-muhafazakâr ile seküler kesimleri aynı iş yerlerinde veya alışveriş merkezlerinde fiziksel olarak yan yana getirse de, bireyler mesai bitiminde veya sosyal yaşamda kendi çevrelerinin güvenli bölgelerine geri çekilmektedir. Bu durum, sokaktaki normalleşme iddiasının kent mimarisi ve mekânsal ayrışma tarafından nasıl sınırlandırıldığını gösterir.

5.4. Mekânsal kilitlenmenin siyasal maliyeti

Coğrafi ve mekânsal olarak bu denli keskin ayrışan bir toplumda siyaset üretmek, rasyonel bir ikna süreci olmaktan çıkar. Siyasi aktörler, karşı mahalleden oy alamayacaklarını bildikleri için, kendi coğrafi kalelerini tahkim etmeye yönelik güvenlik söylemlerine sığınırlar. Kıyı şeridindeki yapılar iç bölgeleri yaşam tarzına yönelik bir tehdit olarak sunarak kendi seçmenini konsolide ederken; iç bölgedeki yapılar kıyı şeridini değerlere yabancılaşmış kesimler olarak kodlayıp kendi coğrafi tabanını alarmda tutar. Mekânın bu şekilde siyasallaşması, ulusal ölçekte ortak sorunlar etrafında birleşebilecek rasyonel bir kamuoyu oluşmasını kalıcı olarak kilitler.

6. Ekonomi-politik "sınıf" analizi: İdeolojik bir perde olarak kimlik siyaseti

6.1. Kültür savaşının ekonomi-politiği

Türkiye’de kutuplaşma üzerine üretilen liberal ve ana akım teoriler, toplumsal yarılmayı çoğunlukla soyut bir değerler çatışması, yaşam tarzı hassasiyeti ya da psikolojik fobi sarmalı olarak rasyonalize etmektedir. Oysa siyasetin dikey eksende bu denli keskin hatlarla bölünmesi, sadece kültürel bir uyuşmazlığın sonucu değildir.

Antonio Gramsci'nin "kültürel hegemonya" kavramsallaştırması ekseninde bakıldığında; Türkiye’deki kronik kimlik kavgaları, sosyo-ekonomik adaletsizliklerin, derinleşen yoksulluğun, servet transferlerinin ve vergi adaletsizliğinin üzerini örten bir ideolojik perde işlevi görmektedir. Siyasal elitler, kitlelerin sınıfsal reflekslerini zayıflatmak ve kendi ekonomik statülerini korumak adına kültürel hatları belirgin bir biçimde tahkim etmektedir.

6.2. Sınıfsal gerçekliklerin kimlik siyasetiyle maskelenmesi

Türkiye siyasetinde ne zaman derin bir ekonomik kriz, gelir dağılımı adaletsizliği ya da bölüşüm şoku yaşansa, siyasi üstyapı hızla kültürel sembolleri sahaya sürmektedir. Bu durum bir dikkat dağıtma mimarisidir:

• Muhafazakâr kesimin elitleri: Derin yoksullukla boğuşan, güvencesiz ve asgari ücrete mahkûm edilmiş dindar kitlelere, yaşadıkları ekonomik sefaletin hesabını sormak yerine, yönetimin değişmesi durumunda kazanımların elden gideceği hafızasını enjekte eder. Böylece yoksul seçmen, rasyonel sınıf çıkarını bir kenara bırakarak, kendi mahallesinin elitlerini desteklemeye devam eder.

• Seküler kesimin elitleri: Benzer şekilde, orta ve alt-orta sınıftan seküler kitlelerin barınma krizi, enflasyon ve güvencesizlik altındaki ezilişini, rasyonel bir sınıfsal programla örgütlemek yerine; kitleleri "laiklik elden gidiyor" alarmizmiyle konsolide eder. Bu sayede her 2 tarafın egemenleri de mevcut sınıfsal sömürü düzenini sarsmadan kendi seçmen tabanlarını konsolide etmeyi başarır.

6.3. Klientalist yapı ve ortak fatura siyasetinin engellenmesi

Kültürel kutuplaşmanın en büyük ekonomik çıktısı, devlet aygıtının kapsayıcı bir kamusal hizmet üreticisi olmaktan ziyade, dönemsel kaynak tahsis mekanizmalarının ve klientalist (kayırmacı) himaye ağlarının öncelendiği bir yapıya bürünmesidir. Kamu ihalelerinde rekabetçi ve şeffaf ilkelerin esnetilmesi, subjektif mülakat kriterlerine dayalı istihdam politikaları ve liyakat ilkelerinden uzaklaşan kamu personeli rejimi, bu kaynak dağıtım modelinin kurumsal ve finansal omurgasını oluşturmaktadır.

Toplum dikey olarak bölündüğü için, tabandaki kitleler ortak bir vergi bilinci veya kamusal hesap sorulabilirlik etrafında birleşemez. Pazardaki yangın ve geçim derdi hem muhafazakâr yoksulu hem de seküler yoksulu aynı mutfakta vurmasına rağmen; "bizim mahallenin onların mahallesine karşı zaferi" miti, alt sınıfların bir araya gelerek ortak bir ekonomik fatura siyaseti üretmesini kalıcı olarak engeller. Kimlik siyaseti, tabandaki sınıfsal dayanışmayı atomize eden işlevsel bir araçtır.

7. Korku siyasetinin işleyişi ve teknolojik evrimi

Geçmişin somut travmaları, rasyonel politika zemini olmaktan çıkıp kitleleri esir alan bir korku düzeneğine dönüşmüştür. Machiavelli’den bu yana korku, kitleyi harekete geçirmenin, rasyonaliteyi devre dışı bırakmanın ve iktidarı konsolide etmenin araçlarından biridir. Bu düzenek geleneksel olarak 4 aşamada işlemektedir:

• 1. aşama (Düşmanlaştırma): “Biz” ve “onlar” ayrımının derinleştirilmesidir. Müzakere zemini kalkar. Rakip, farklı düşünen insan olmaktan çıkar; varlığa, inanca, yaşam tarzına veya bekaya yönelmiş tehdit olur. Karşı tarafın seçim zaferi iktidar değişimi değil, felaket diye pazarlanır.

• 2. aşama (Tehdidin süreklileştirilmesi): Seçmen alarmda kalmalıdır. Popüler nörobilim bunu amigdala ile prefrontal korteks karşıtlığı üzerinden anlatır; tehdit algısı yükseldikçe muhakeme zayıflar, hayatta kalma refleksi öne çıkar. Siyasal sonucu bellidir: yolsuzluk, liyakatsizlik ve hukuk ihlali ayrıntı sayılır.

• 3. aşama (Ehvenişer dengesi): Seçmen ekonomik krizden, adaletsizlikten ve kötü yönetimden şikâyetçidir. Önüne örülen korku duvarını aşamaz. “Durumlar kötü ama biz gidersek karşı taraf sizi yok edecek” söylemi, sandığı umut ve rasyonel tercih yerinden çıkarıp mevcut mevziyi koruma refleksine indirger.

• 4. aşama (Yankı odası ve dezenformasyon): Algoritma, bireye yalnızca kendi korkusunu doğrulayan ve karşı tarafı olumsuz gösteren içeriği sunar. Karşı mahalleyle insani köprü koptuğu için abartılmış korku, zihinsel gerçekliğin yerini alır. Yayın ve algoritma "kazanımlar elden gider" ile "laiklik elden gider" sloganlarını her gün yeniden üretir.

7.1. Yapay zekâ ve ileri dezenformasyon çağında korku endüstrisi

Korku siyasetinin işleyişi, geleneksel kitle iletişim araçlarından sosyal medya platformlarının yankı odalarına evrilmiştir. Ancak önümüzdeki 10-15 yıllık projeksiyonda, kutuplaşmayı tırmandıracak en büyük tehdit, yapay zekâ (YZ) ve ileri dezenformasyon teknolojilerinin manipülasyon kapasitesidir. Dijital denetim mekanizmalarının ve etik kuralların zayıflığı zemininde Türkiye, yapay zekâ destekli korku siyasetinin açık alanlarından biri olma riski taşımaktadır. Korku mekanizması, artık sadece siyasi aktörlerin ürettiği söylemsel bir strateji değil; kitleleri içine alan algoritmik bir sınırlama modeline dönüşmektedir.

7.2. Derin sahtecilik (deepfake) ve sentetik gerçeklik dönemi

Geleceğin seçim kampanyalarında ve kriz anlarında rasyonel muhakemeyi zayıflatacak en riskli enstrüman, yapay zekâ tarafından üretilen derin sahtecilik (deepfake) ses, video ve görsel içerikleridir. Siyasetin bir varoluşsal tehdit olarak kurgulandığı Türkiye'de, karşı tarafa yönelik üretilecek sentetik videolar, toplumsal infialleri tetikleme gücüne sahiptir.

Muhafazakâr seçmenin "kazanımları kaybetme" korkusunu ya da seküler seçmenin "yaşam tarzına müdahale" kaygısını tetikleyecek, gerçekte hiç yaşanmamış ama görsel ve işitsel olarak kurgulanmış sahte kriz anları, seçim gecelerinde veya kritik eşiklerde rasyonel doğrulamaya vakit kalmadan kitleleri mobilize edebilecektir. Gerçeğin ne olduğunun önemini kaybettiği bu "hakikat sonrası" (post-truth) evre, duygusal kutuplaşmayı tırmandıracaktır.

7.3. Psikometrik mikro-hedefleme yardımı ve yapay zekâ bot sistemleri

Geleneksel propaganda yöntemleri topluma homojen bir mesaj sunarken, yapay zekâ algoritmaları bireylerin dijital ayak izlerini analiz ederek kişiye özel psikometrik profiller çıkarmaktadır. Algoritmalardan yararlanan yapılar, her bir seçmenin en derin kişisel kaygısını ve hassasiyetini tespit edebilmektedir. Seküler bir gence dijital özgürlüklerin kısıtlanacağına dair kişiselleştirilmiş dezenformasyon pompalanırken; muhafazakâr bir aileye din eğitiminin sınırlandırılacağına dair mikro hedeflemeli korku senaryoları sunulabilir. Birey, sadece kendi korkularından örülmüş yapay bir dünyanın içine hapsedilebilir.

Ayrıca sosyal medyadaki yankı odalarını besleyen eski nesil bot hesapların yerini; insan gibi argüman üreten ve kesintisiz çalışan otonom yapay zekâ ajanları almaktadır. Bu yapay aktörler, gruplar arasındaki en küçük tartışma kıvılcımını devasa bir kimlik savaşına dönüştürmek için sosyal medyayı sistematik olarak manipüle edebilir. Siyasi aktörler bu 2 korkuyu karşılıklı araç gibi kullanmaya devam ettikçe etki sandığı kilitler, kurumu eskitir, ortak fatura siyasetini imkânsız kılar.

8. Dünyadan karşılaştırmalı deneyimler: Mekanizma, süre, bedel

Türkiye’nin kültürel kırılması benzersiz değildir. Aşağıdaki 3 örnek, neyin hangi sürede ne bedelle elde edildiğini anlamak adına okunmalıdır.

8.1. Fransa

1789’dan 20. yüzyıl başına kadar Fransa, kilisenin etkisini reddeden cumhuriyetçi-seküler kanat ile dinin kamusal ağırlığını savunan Katolik-gelenekçi kitleler arasında bölündü. Yapısal benzerlik, merkez-çevre modeline en yakın olanıdır.

9 Aralık 1905 tarihli “Loi de séparation des Églises et de l'État”, "Kiliseler ve Devletin Ayrılması Kanunu"nun taşıdığı temel anlamlar ve getirdiği kurallar şunlardır:

• Devletin inançlar karşısında tarafsızlığı: Devlet, hiçbir dini resmen tanımaz, kayırmaz ve hiçbir dini kuruma bütçe ayırmaz.
• Vicdan ve ibadet özgürlüğü: Devlet tüm dinlere eşit mesafededir; vatandaşların inanç, inanmama ve ibadet özgürlüğünü anayasal güvence altına alır.
• Kamusal alanın nötrleşmesi: Din, devlet yönetiminden ve kamu kurumlarından tamamen ayrıştırılarak bireysel ve sivil alana çekilmiştir.

Kanun devletin hiçbir kültü tanımaması, maaş bağlamaması ve finanse etmemesi ilkesini koydu. Özgürlük vicdan ve ibadet üzerinden tanındı. Kamusal alan, kimliklerin çatıştığı bir alan olmaktan çıkarılıp nötr hukuk zeminine oturtuldu. Yasa çatışmayı o gün bitirmedi, Katolik tepkisi sürdü.

“Union sacrée” (Kutsal İttifak), Birinci Dünya Savaşı’nın dışsal baskısıyla ortaya çıktı. Tarihsel ve siyasi literatürde bu terim; ülkenin varoluşsal bir tehditle karşı karşıya kaldığı durumlarda, iç siyasetteki tüm ideolojik, dini, sınıfsal ve politik kavgaların bir kenara bırakılarak ulusal çapta ilan edilen mutlak birlik ruhunu ifade eder. Sonuçta seküler cumhuriyetçiler ile Katolikler savaşta siperde omuz omuza durdu. Dindar kesim cumhuriyeti içselleştirmeye başladı. Seküler kesim dindarı varoluşsal tehdit olmaktan çıkarmaya başladı. Bu, yasanın değil savaşın ürünüdür.

Analizimizde bu kavramın yer almasının nedeni, toplumsal kutuplaşmanın ortak bir kader veya dışsal tehdit algısı karşısında nasıl eriyebileceğini göstermesidir. Fransa'da cumhuriyetçi elitler dindarları dışlamaktan vazgeçmiş, dindarlar da cumhuriyet rejimini benimsemiştir. Yani bu ittifak, toplumu ortak bir vatandaşlık paydasında buluşturmuştur. Bu kavramın Türkiye tarihindeki karşılıkları Milli Mücadele Dönemi'ndeki ilk Meclis ruhu ve Kıbrıs Harekâtı sırasındaki siyasi birlikteliktir.

Ancak Fransa’da bedel ve istisna durmaktadır. Alsace-Moselle 1905’te Almanya’ya bağlıydı ve orada 1801 Konkordatosu yürürlükte kaldı. Bölgede inanç grupları tanınır ve devlet ilişkisi kurumsaldır. Yasa bazı denizaşırı topraklarda da uygulanmaz. Kazanım, devletin hakem konumunun anayasal omurgaya yerleşmesidir.

8.2. İspanya

1930’lardaki iç savaş milyonlarca can aldı. Franco diktatörlüğü ülkeyi sol-sağ, merkez-bölge ve dindar-seküler eksenlerinde katılaştırdı. 1975’te diktatörlüğün bitişinden sonra siyaset bir iç savaş eşiğinden döndü.

1977 Moncloa Paktı, partilerin, sendikaların ve toplumsal kesimlerin ekonomik kriz ve geçiş için imzaladığı rasyonel programdır. “Pacto del olvido” (Unutma Paktı) imzalı bir metin değildir. Franco dönemi suçlarının kovuşturulmaması üzerine kurulu gayriresmî mutabakattır. Hukuki dayanağı 1977 Af Yasası’dır. Ülke 1978 Anayasası etrafında birleşti. Kimlik siyaseti geri plana alındı. Ekonomik istikrar, hukukun üstünlüğü ve güç paylaşımı ortak payda oldu. Geçiş çatışmasız oldu.

Bedel, mağdurların sessizliğiydi. 2004’te iktidara gelen sosyalist hükümet 2007 Tarihsel Bellek Yasası ile bu unutmayı kısmen bozdu. Franco dönemi yasalarının meşruiyeti reddedildi, bazı hükümler kaldırıldı, kamusal sembollerin indirilmesi emredildi. Sol yasanın yetmediğini, sağ intikam saydığını söyledi. 2011’den itibaren iktidara gelen Partido Popular yasayı yürürlükten kaldırmadı ancak ilgili araştırma ofisini kapattı. Ders: unutma geçişi mümkün kıldı, hesabı silmedi. Hesap 30 yıl sonra yeniden açıldı.

8.3. Şili

Şili, Allende’nin sosyalist deneyimi ile Pinochet’nin askeri yönetimi arasında ezildi. Toplum sol ve sağ olarak kopma noktasına geldi. Geçişte çatışma sarmalına girmek yerine Concertación kuruldu. Farklı geleneklerden partiler anayasa, insan hakları ve şeffaf hukukta asgari müşterekte buluştu. İktidara gelen kesim devleti kendi mahallesinin mülkü yapamadı. Kurumsal denge ve ekonomik rasyonalite kimlik siyasetinin önüne geçirildi. Bu, geçişin başarısıdır.

Ancak bu durum kalıcı bir kutuplaşma çözümü üretmedi. 2022’de hazırlanan anayasa taslağı halk tarafından reddedildi. 2023’te 2. taslak da reddedildi. Anayasa meclisi seçiminde sağ kanat çoğunluk kurdu. 16 Kasım 2025 seçimlerinin ilk turunda sol aday Jeanette Jara yaklaşık yüzde 27, sağ aday José Antonio Kast yaklaşık yüzde 24 aldı. 14 Aralık 2025'te yapılan 2. tur seçimlerinde ise José Antonio Kast yaklaşık yüzde 58 oy oranıyla başkanlığı kazandı. Siyasal süreçte söylemsel sertlik varlığını korumaktadır. Concertación devletin paylaşım aracı olmaması noktasında işe yaradı ancak tabandaki kutuplaşmayı tamamen ortadan kaldıramadı.

8.4. Ortak çıkarım

3 ülkede de işe yarayan mekanizma aynıdır. Devlet bir kesimin baskı aracı olmaktan çıktı. Rövanş yerine asgari hukuki sözleşme kondu. Hiçbiri kimlik kavgasını sonsuza dek bitirdiğini iddia edemez. Süre uzundur. Bedel ya savaş, ya sessizlik ya da sonraki kuşağın yeniden açtığı hesaptır. Türkiye için kopyalanacak model yoktur; kopyalanacak ilke vardır: hakem devlet, yazılı asgari müşterek, kamu kaynaklarının adil dağıtımı.

9. Uzlaşı stratejileri ve çözüm mimarisi

Sarmalın kırılması tarafların iyi niyetine bırakılamaz; yapısaldır. Aşağıdaki 7 temel sütun, altyapıdaki kısmi normalleşme ile üstyapıdaki kutuplaştırıcı dil arasındaki uçurumu kapatmak ve kontrollü kutuplaşma stratejilerine karşı güçlü bir panzehir üretmek içindir.

9.1. Kimlik ekseninden hukuk belirliliğine ve adalet eksenine

Kutuplaşmanın yakıtı, devletin bir kesimin sopası veya mülkü sayılmasıdır. İktidarı alan kesimin diğerini ezeceği korkusu en büyük tetikleyicidir. Çözüm, devletin hiçbir yapının koruyucusu ya da celladı olmadığını, eşit mesafede duran hakem olduğunu tescillemektir.

Muhafazakâr seçmenin vesayet endişesi ancak şu güvenceyle hafifler: demokratik kazanımlar bir partinin veya şahsın lütfu değil, sarsılmaz hukuk devletinin güvencesidir. Seküler kesime de yaşam tarzının teminatı sandık sonucu değil, anayasal kural diye gösterilmelidir. Vatandaş kamu dairesine girdiğinde kimliğine bakılmaksızın vatandaşlık hakkıyla muamele göreceğine emin olmalıdır. Kişilere değil kurallara bağlı adalet, 2 fobiyi aynı anda hedefler. Siyaset bir kimlik müsabakası olmaktan çıkıp bir hizmet ve adalet yarışı haline getirilebildiği ölçüde kutuplaşma stratejisi çökecektir.

9.2. Ortak tarih anlatısı

Türkiye, Osmanlı’yı tamamen reddeden seküler tarih ile Cumhuriyet’i paranteze alan muhafazakâr tarih arasındaki kısır kavgayı bitirmeden ortak hafıza kuramaz. Eğitim müfredatından başlayarak her 2 dönem de bu milletin ortak mirası olarak konumlandırılmalıdır. II. Abdülhamid ile Mustafa Kemal Atatürk birbirinin düşmanı veya zıttı 2 ideolojik figür diye değil, aynı devletin farklı koşullarda ayakta kalması için hareket etmiş tarihi aktörler diye aktarılmalıdır. Bu, ikisini de kutsamak değildir; ikisini de bağlamına oturtmaktır.

9.3. Eğitimi ideolojik çatışma alanından çıkarmak

Her gelen iktidar eğitimi kendi makbul vatandaşını yetiştirme aracı kullandığı sürece travma her nesilde yeniden üretilir. Hedef, belirli bir ideolojik kalıba sıkışmış kuşaklar değil, eleştirel düşünen, sorgulayan, dünya ile rekabet edebilecek bilimsel ve teknolojik donanıma sahip birey olmalıdır. Din eğitimi de seküler eğitim de devlet dayatmasından çıkarılıp bireylerin ve ailelerin evrensel standartlar çerçevesindeki özgür seçimine bırakılmalıdır. Okul, taraftar devşirme alanı olmaktan çıktığında fay hattı bir nesil sonra daralır.

9.4. Sınıfsal fatura siyaseti ve yatay bütünleşme

Toplumu dikey olarak bölmek isteyenlerin kontrollü kutuplaşma stratejisine karşı, siyaseti yaşam tarzı kavgalarını tamamen reddederek yatay eksende kurmak gerekir. Gündem; enflasyon, barınma krizi, asgari ücretin erimesi, tarımsal çöküş ve vergi adaletsizliği gibi cüzdanı ve mutfağı ilgilendiren ortak sorunlara kilitlenmelidir. Pazardaki geçim derdi muhafazakâr yoksulu da seküler yoksulu da aynı mutfakta vurmaktadır. Ekonomik ve sınıfsal gerçeklik, kültürel kutuplaşmayı eritecek en güçlü ortak paydadır. Bu, kimliği yok saymak değildir; kimliği sandığın tek anahtarı olmaktan çıkarmaktır.

Devlette liyakat, şeffaflık, mülakatın kaldırılması ve hukukun üstünlüğü gibi evrensel ilkeleri savunmak, muhafazakâr bir aile çocuğunun da seküler bir aile çocuğunun da sadece hak ettiği için işe girebileceği bir sistemi vadetmek, her 2 kesimin de adalet duygusuna hitap eder. Sosyal yardımların lütuf değil, vatandaşın hakkı olduğu ve daha da kurumsallaşacağı anlatılmalıdır.

9.5. Yeni neslin sosyolojisine alan, dile sınır

Z ve Alfa kuşakları erken Cumhuriyet veya 28 Şubat dönemlerini birebir yaşamadı. Dijital çağda, üniversitede ve iş yerinde yan yana duruyorlar. Bu, eski kavgayı önemsemezler demek değildir; aksine yeni dışlama hatları kurmaktadırlar. Ancak anlamı şudur: siyasetin ayrıştırıcı dili onların gündelik birlikteliğini temsil etmiyor. Üslup kalitesi yükseltilmeden —hakaret, iftira ve düşmanlaştırma terkedilmeden— kurumsal reform sokakta karşılık bulmaz. Eski öfkeli ve kutuplaştırıcı dile karşı; gelecek vizyonu sunan, teknoloji, çevre, istihdam, internet özgürlüğü ve dünya ile entegrasyonu konuşan yapıcı bir dil inşa etmek gerekir. Gençler arasındaki yakınlaşmayı siyasi bir avantaja çevirmek siyasetçinin elindedir.

9.6. Kent hakemliği ve ortak kamusal mekânların inşası

Mekânsal kilitlenmeyi kırmanın yolu, şehirleri sadece homojen gettoların yan yana dizildiği beton yapılardan çıkarıp tarafsız kent hakemliği zeminine oturtmaktır. Şehir planlaması modelinde farklı kültürel arka planların yapay olarak ayrıştırıldığı yapılar yerine, her kesimin eşit haklarla erişebildiği nitelikli ortak alanlar inşa edilmelidir. Belediyeler, sadece kendi seçmen tabanının yoğunlaştığı mahallelere hizmet götüren yapılar olmaktan çıkarılmalıdır. Farklı mahallelerin temsilcilerinin, kentin bütçesi ve yatırımları üzerinde ortak karar alabildiği kent konseyleri işlevsel hale getirilmelidir. Mekân, bir kesimin diğerine üstünlük kurduğu güç alanı olmaktan çıkarılmalıdır.

9.7. Dijital kamusal alanın rehabilitasyonu ve algoritmik şeffaflık

Korku üreten yapıların kitleleri etkilemesinde dijital yankı odaları ve algoritmik dezenformasyon süreçleri merkezi bir rol oynamaktadır. Toplumsal uzlaşının sağlanabilmesi için dijital kamusal alanın ticari ve siyasi manipülasyonlardan arındırılması yapısal bir zorunluluktur. Sosyal medya platformlarının bireylere yalnızca kendi siyasi geçmişlerini ve kaygılarını besleyen içerikleri sunan kutuplaştırıcı algoritmik modelleri üzerinde kamusal denetim ve şeffaflık standartları geliştirilmelidir. Bağımsız veri doğrulama ağları kurumsal olarak desteklenmeli, dijital okuryazarlık eğitim müfredatının temel bir parçası haline getirilmelidir. Medya sahiplik yapısının şeffaflığı ve kamu yayıncılığının özerkliği güvence altına alınarak, dijital yankı odalarının ürettiği yapay gerçekliklerin rasyonel vatandaşlık bağını koparmasının önüne geçilmelidir.

10. Kurumsal demokrasi: Devlet paylaşım aracı olmaktan çıkarsa

Devleti kamusal kaynakların partizan bir bölüşüm aracı olmaktan çıkarıp kapsayıcı anayasal vatandaşlık ve kurumsal demokrasi zeminine oturtmak, mekanizmaların ve yazılı kuralların reformunu gerektirir. Anayasal vatandaşlık, hiçbir kimlik ayrımı gözetmeksizin herkesin devlet karşısında eşit haklara sahip asli unsur olmasıdır. Devlet lütufta bulunmaz, hakkı teslim eder. Temel haklar, iktidarın anlık oylarıyla değiştirilemeyecek şekilde güvence altına alınmalıdır.

10.1. Denge ve denetim

Yargı, siyasi iktidarın aracı veya muhalefeti tasfiye mekanizması olmamalıdır. Atama ve denetimde siyasi etkiyi sınırlandıran, liyakati esas alan yasal mekanizmalar kurulmalıdır. Vatandaş mahkemeye gittiğinde evrensel kurala güvenebilmelidir.

Dünya Adalet Projesi (WJP) Hukukun Üstünlüğü Endeksi verileri bu ihtiyacın ölçeğini göstermektedir: Türkiye endekste yer alan 143 ülke içinde 118. sırada, kendi bölgesindeki 15 ülke arasında ise 14. sıradadır [WJP]. Hükümet güçleri üzerindeki kısıtlar alt endeksinde 143 ülke içinde 136., temel haklarda ise 134. sırada yer almaktadır; ülkenin genel hukukun üstünlüğü skoru ise gerileme trendini sürdürmektedir.

Bu yapısal zayıflık, küresel ölçekte kabul gören V-Dem (Varieties of Democracy) Enstitüsü’nün Liberal Demokrasi Endeksi (LDI) raporlarıyla da doğrulanmaktadır. 0 ile 1 arasında puanlama yapılan bu endekste, Türkiye’nin tarihsel olarak en yüksek demokratikleşme skoru 2004 yılında 0,511 seviyesindeyken, kurumsal çözülme süreçleri neticesinde resmi verilerde 0,117 seviyesine kadar gerilemiştir [V-Dem]. Bu nesnel ölçümler, bir toplumsal kesimin dönemsel şikâyetleri değil, kurumsal yapının dünya standartlarındaki doğrudan durum tespitidir. Sayıştay, Merkez Bankası, Kamu İhale Kurumu ve RTÜK özerk, şeffaf ve parlamenter denetime tabi yapılara kavuşturulmadan yargı reformu tek başına yeterli olmayacaktır.

10.2. Liyakat

Kamu personel rejiminde, objektif başarı kriterlerini gölgeleyen mülakat uygulamalarına son verilmelidir. Şeffaf, objektif ve dijital olarak denetlenebilen liyakat sistemi getirilmelidir. Bürokratın sadakati yapılara veya partilere değil, anayasaya ve kanuna olmalıdır. Kayırmacı istihdam pratikleri kurumsal bir dönüşümle tasfiye edilmedikçe, tarafsız hakem devlet ideali soyut bir metin olarak kalacaktır.

10.3. Siyasetin finansmanı ve ihale

Siyaset, bir sermaye birikim veya kişisel zenginleşme kanalı olmaktan çıkarılmalı; kamusal kaynak tahsisleri ile siyasi nüfuz arasındaki geçişkenlik sona erdirilmelidir. Kamu İhale Kanunu, istisnai usullerin suistimal edilmesini önleyecek şekilde reforme edilmelidir. Söylem ve eylemler sadece sözle değil, somut adımlarla desteklenmelidir. Siyasi partilerin seçim harcamaları bağımsız kurumlarca denetlenmelidir. Kamusal finansmanın dağıtımındaki asimetrik ekonomik bağımlılıklar ortadan kaldırılmadığı müddetçe, kimlik siyaseti işlevsel bir araç olarak kullanılmaya devam edecektir.

10.4. Yerel yönetim

Kutuplaşmayı kırmanın en pratik yolu, vatandaşların altyapı, çevre ve sosyal hizmet etrafında ortak karar alabildiği yerel mekanizmaları güçlendirmektir. Belediye meclisleri ve kent konseyleri, farklı kesimlerin tartışma değil ortak yaşam alanı kurduğu yerler olmalıdır. Yerel uzlaşı, ulusal kimlik savaşının ikamesi değildir; onun tabandaki maliyetini yükseltir. Kayyum atamaları bugünü değil, uzlaşma arayışlarını ve dolayısıyla geleceği de olumsuz etkiler.

10.5. Aktör sorunu

Bu çalışma siyasetçiyi tarihsel hassasiyetleri araç olarak kullanmakla eleştirirken, reformu aynı aktörün elinden beklemek kurumsal bir yanılsama üretebilir. Teşvik içeriden gelmeyebilir. Kaybedenin de kazananın da uymak zorunda kaldığı denge kurulmadan hakem devlet ilan edilemez. Bağımsız atama kurulları, ihale şeffaflığı, parti finansmanı denetimi ve yargı güvencesi, iyi niyetin değil, kaybetmenin de kazanç getireceği kurumsal tasarımın ürünüdür. Bu tasarım olmadan önerilen adımlar dilekçe olarak kalır.

11. Gelecek senaryoları

Önümüzdeki 10-15 yıl için 3 senaryo ihtimalinden söz edilebilir. İhtimal sıralaması gözleme ve kurumsal eğilime dayanır, kehanet değildir.

• Kültürel yakınlaşma ve kısmi normalleşme (en güçlü ihtimal): Siyaset üstyapıda kutuplaşmayı bir süre daha sürdürebilir. Demografik dönüşüm, gençlerin yaşam tarzı yönelimlerindeki değişimler ve ekonomik krizlerin ortak sınıfsal paydası, tabandaki katı mahalle duvarlarını aşındırır. Sandıktaki duygusal kutuplaşma aynı hızda erimese de toplumsal temas artacaktır.

• Kabileciliğin kronikleşmesi (orta şiddette senaryo): Siyasi elitler dezenformasyon, algoritmik yönlendirmeler ve semboller üzerinden kutuplaşmayı sıcak tutar. Toplum bölünmüş kimlik gruplarına hapsolur. Kurumlar tarafsızlığını kazanamaz; ekonomik büyüme ve adalet süreçleri gecikir. Sistem radikal bir çöküş yaşamasa bile yapısal bir yorgunluk içine girer.

• Yeni bir radikalleşme dalgası (en zayıf ihtimal): Bir kesim devlet gücünü tamamen ele geçirip karşı tarafı kamusal alandan tasfiye etmeye çalışır. Türkiye’nin çoğulcu ve dirençli toplumsal yapısı bu ihtimali düşürür; imkânsız kılmaz. V-Dem ve WJP endekslerindeki gerileme eğrileri, bu riskin kurumsal zemininin tamamen göz ardı edilmemesi gerektiğini gösterir.

12. Sonuç

Türkiye Cumhuriyeti, 1920’lerde devletin bekası için yapılan radikal yapısal dönüşümlerin ve kültürel kırılmanın yaralarını sosyolojik etkileşim, mekânsal yakınlaşma ve ortak yaşam pratikleriyle kısmen sarmıştır; ancak süreç tamamen tamamlanmamıştır. Toplum kendi içinde normalleşip bazı mahalle duvarlarını gevşetirken siyaset, medya ve siber alan, varlığını sürdürmek için tarihsel travmaları canlı tutmaya çalışmaktadır. 2000’lerden sonra merkez ile çevre yer değiştirmiş, ancak 2 liderlik modelinin (Mustafa Kemal Atatürk ve Recep Tayyip Erdoğan modelleri) kurumsal mekanizmaları zayıflatan karizmatik otorite sarmalı ve korku düzeneği değişmemiştir.

Fransa, İspanya ve Şili deneyimi sorunsuz bir başarı hikâyesi sunmaz. Belirli mekanizmaların, belirli sürelerde ve belirli bedellerle işletildiğini gösterir: Devlet tüm kesimlere eşit mesafede hakem olduğunda, kamu kaynaklarını paylaşma mantığı ve rövanş arayışları yerine hukuki asgari sözleşme seçildiğinde, mekanizmalar kapsayıcı anayasal vatandaşlık ve kurumsal demokrasi zeminine oturtulduğunda sarmal gevşer. Tamamen ortadan kalkmasa bile sürdürülebilir bir zeminde gevşeme gösterecektir.

Siyaset kimlik odaklı yaklaşımlardan ve kişiselleştirilmiş liderlik modellerinin gölgesinden çıkıp; sınıfsal gerçeklikleri gören, yapay zekâ çağının siber manipülasyonlarına karşı dijital kurumsal barajlar üreten, adalet, hukuk ve liyakat kapısından girdiği gün Türkiye, 2 dünya arasında sıkışmış travmatik bir ülke olmaktan çıkar. 2 dünyayı da taşıyan, köprü kuran, istikrarlı bir çekim merkezi haline gelir. O kapıyı açacak olan soyut iyi niyet veya aktörlerin vaatleri değildir; kaybedenin de kazananın da uymak zorunda kaldığı, anayasal güvenceye bağlanmış rasyonel kurallardır.

*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.