Giriş
Savaşların gidişatı veya sonuçlanması kime ve neye göre belirginleşir? Çıkarların, güç dengelerinin ve durum değişikliğinin nasıl yönetildiğidir. İnsanlık tarihinde Yüzyıl Savaşları ve Otuz Yıl Savaşları gibi uzun çatışmalar, “her şey kontrol altında” algısının her dönemde sorgulanması gerektiğini gösterir. O dönemlerin belirgin güç odakları, savaşın başını ve sonunu belirli sebep-sonuç ilişkileri içinde açıklayabilirdi. Bugün aynı netlik yoktur. Savaşlar artık tek bir coğrafyada cereyan etmez; uzaydan siber uzaya, konvansiyonel cepheden enerji koridorlarına, finans piyasalarından bilişsel alana kadar uzanan çok alanlı bir karakter taşır. Körfez’de veya Ukrayna’da ateş yandığında etki küreseldir.
Bu yazıda “gerçek” üzerine kurulu, ancak “zor bir denklem”in olduğunu işaret eden bir değerlendirme sunulmaktadır. Konu spekülasyondan çıkarılarak ölçülebilir göstergeler ve parametreler üzerinden “yönetilebilirlik” tartışmasına taşınmaktadır. Bu çerçeve, polemolojide, bu alandaki analizlerde ve Kaos Stratejisi’nde işaret edilen hususlarla örtüşür. Beşinci nesil hibrit savaşlarda klasik zafer kavramı yerini stratejik yeniden konumlanmaya, yani durum değişikliğine bırakır.
Kuramsal çerçeve ve tez-antitez gerilimi
Çeşitli akademik tartışmalar da bu zemini destekler. Bir tez, Clausewitz’in “savaş politikanın başka araçlarla devamıdır” formülünün hâlâ geçerli olduğunu, dolayısıyla büyük güçlerin nihai kontrolü ellerinde tuttuğunu savunur. Karşı tez ise modern çok alanlı ortamda politikanın savaşın araçlarını ve sürekliliğini yeterince sınırlayamadığını ileri sürer. Uzun süren savaş literatürü, demokrasilerin kısa savaşlarda avantajlı, uzun savaşlarda ise dezavantajlı olduğunu gösterir. Demokrasiler, seyirci maliyetleri (audience costs) nedeniyle erken teslim kararlarını zorlaştırırken zaman içinde kamu desteği ve muharebe etkinliği düşer. Otokratik rejimler ise maliyetlere daha toleranslıdır, ancak kendi iç dengelerini ve müttefik sınırlarını aşamama riskiyle karşı karşıyadır.
Hibrit harp ve “sonu gelmeyen savaşlar” tartışmaları, barış ile savaş arasındaki çizginin bulanıklaştığını, rekabetçi müdahalelerin çatışmaları uzattığını ortaya koyar. Bu tez-antitez gerilimi, bugünün yöresel etkili ancak küresel boyutlu üstünlük mücadelelerini anlamada işlevseldir: Taraflar tam zafer yerine, kabul edilebilir bir durum değişikliği arayışındadır. Limitli olasılık planları ve kriz yönlendirme yöntemleri, büyük güçlerin kaosu tamamen ortadan kaldırmak yerine yönetmeye çalıştığını gösterir.
Zor denklemin gerçekliği ve yönetilebilirlik
Belli göstergeler ve parametreler konuyu spekülasyondan çıkarır. Enerji akışları AIS ve ticaret verileriyle, nükleer sinyaller resmî açıklama ve envanterlerle, ittifak dayanıklılığı kamuoyu anketleriyle, bilişsel etki ise içerik analizi ve etki çalışmalarıyla izlenebilir. Ancak denklem zordur. Göstergeler eşzamanlı hareket etmeyebilir. Demokratik sistemlerin uzun savaşlardaki yapısal zafiyetleri ile otokratik sistemlerin hız avantajı ancak iç denge sınırları, her iki tarafın da mutlak kontrol iddiasını zayıflatır. Demokrasiler ellerinde ne olduğunun bilincinde olmadan mı hareket ederler? Hayır. ABD, dünya savaşlarının tecrübesi ve Soğuk Savaş’ın galibi olarak, kendi güçlü devlet sisteminin (buna hegemonik tartışmalar da eklenebilir, askerî manada dünya boyunundaki üslenmesi ve hareket kabiliyeti de) hazır bulunuşluluğuna dayalı belirgin bir stratejik yöntemi vardır. Demokrasisinin olası zaaflarını değerlendirerek kendi oyununu oynar, rakiplerine göre bir zaaf göstermemekle ilgilenir.
Daha çok dünyanın diğer taraflarına bakılıp düşünüldüğünde ortada kaotik bir durum var gibi algılanır. Ancak özellikle ABD gibi büyük güçler için kendi planıyla çıkarılan bir kaosu yönetme kapasitesinin de olabileceğini değerlendirmek gerekir.
Sonuca nasıl varılabilir? Bu yönde yapılacak bir analizin çerçevesini “durum değişikliği göstergeleri seti” ve “karar noktası parametreleri” üzerine kurmak, ancak bu denkleme dengeleyicileri de ekleyerek bütünüyle bakmak. Her büyük güç için enerji, nükleer, ittifak ve bilişsel metrikler belirlenmeli; bunların eşzamanlı hareketi izlenerek karar noktasının yaklaştığı anlar tespit edilmelidir. Savaşın gidişatı, tarafların bu göstergeleri ve parametreleri yönetme kapasitelerine göre şekillenir. Kapasite sınırlıdır. Sınırların farkında olmak, illüzyonu sorgulamak ve gerçek üzerine kurulu zor denklemi yönetmeye çalışmak, bugünün güç mücadelesinin temel meselesidir. Karşımızda problem bize şunu söyler: Durum yönetilebilir, ancak kolay olmayan bir denge arayışı vardır.
Dengeleyiciler
Büyük güç hesabı
Büyük güçler kendi aralarında karar denklemlerini kurarlar. Örneğin Rusya’nın (2022’de) başlattığı savaş giderek uzadı ve bu savaşın içine başka parametreleri soktu ise; simetrisini düşünün, ABD’nin (2026’da) başlattığı savaşın uzama olasılığı da yüksektir. Bu problem artık, savaş hâlini başlatan ve yürüten büyük güçlerden Rusya ve ABD için karşılıklı ama daha başka boyutta bir denge arayışına dönüşmüş demektir. Tersi de mümkündür. ABD kendi savaşını bitirmek niyetinde ise Rusya’nın savaşının bitmesini sağlayacak adımları atması söz konusu olabilir. (Mevcut tablo bu yöndedir.)
Eğer ABD kendi sürecini Rusya’nın sürecine bağlı sürdürmek niyetindeyse durumunu belli bir şekle sokmak ister. Savaştığı ülkeye (İran’a) karşı belli baskıları kurar, süreci sürüncemede tutar; fakat asıl muhatapları diğer büyük güçler olduğundan, küresel etkiyi sürdürecek başka gerekçeleri devreye koyar ki kontrolün kendisinde olduğu böylelikle sağlanır. (Demokratik ABD hesabıyla bakılmalı.)
Rusya için de benzer mantıkla düşünmek gerekir. Savaştığı ülkeye (Ukrayna’ya) karşı belli baskıları kurar, süreci uzatır; fakat asıl muhatapları diğer büyük güçler (ABD) olduğundan, küresel etkiyi sürdürecek başka gerekçeleri devreye koyar ki kontrolün kendisinde olduğu böylelikle sağlanır. İşte bu noktada başka bir Avrupa ülkesine olası müdahale veya nükleer tehdit konuları devreye girer.
Avrupa ile Çin bu denge arayışında kendilerine göre politikalar üretirler ve süreçlere dâhil olurlar. Burada kendi politikalarıyla bir dengeleyici olmaları da bu savaşların kendi çıkarları gereği bir sonuca bağlanması doğrultusunda süreçleri etkilemeleri de söz konusudur.
Otoriter Rusya’yı diğer otoriter Çin kontrolsüz bırakmak istemez, doğal dengeleyici olur. Özellikle nükleer denge için bu önemsenir. Savaşın uzaması veya bitirilmesinde ise hâliyle Çin kendi çıkarına bakar.
Bu çerçevede durum değişikliği seti ile karar noktası parametreleri bütünüyle ve çok taraflı olarak ele alınır, dengeleyiciler denklemin içindedir.
Orta güç hesabı
ABD ve Rusya’nın savaştıkları ülkeler İran ve Ukrayna orta güçlerdendir. Avrupa’yı bir bütün değil de (Almanya gibi) her bir ülkeyi ifade edersek, İran’ın bölgesindeki (Suudi Arabistan gibi) ülkeleri de düşünürsek, bunlar birer orta güçlerdendir. Bu şartlarda Ukrayna ve İran dışındaki orta güçlerin ittifak ilişkileri öne çıkar.
İttifak denklemi
Avrupa ve bu kıtadaki her bir ülke için ayrı ayrı denklemler masada olur. NATO, AB, G7 gibi çatıdaki örgütlenmeler Avrupa’nın kullanımındadır (nükleer silah imkânları olanları da hesaba katmak gerekir). Bunlara ilave olarak küresel denklemde Avrupalıların dünyanın değişik alanlarında içinde ABD veya diğer müttefiklerinin olduğu minilateraller vardır. Bu durumda denklem seti devrededir.
Orta Doğu denkleminde ne eksikti? Minilateral. Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan orta güçleri tarafından bir Mekke Savunma Anlaşması kuruldu. Bu noktadan sonra denklemde “ben de varım” diyen bir dengeleyici oluşum söz konusudur, hem İran savaşı ile ABD çıkarlarının genişletildiği coğrafyada (Körfez, Kızıldeniz).
Durum değişikliği göstergeleri seti
Durum değişikliğini soyut bir ifade olmaktan çıkarmak için ölçülebilir göstergeler setine ihtiyaç vardır. Bu set, her büyük güç için en az 4 temel metrik üzerinden periyodik olarak izlenmelidir. Eşzamanlı kaymalar, klasik zafer yerine “kabul edilebilir durum değişikliği”nin oluştuğuna işaret eder.
Enerji metrikleri
Hürmüz Boğazı’ndaki trafik, 2026 krizinin başlamasından itibaren ciddi şekilde kısıtlanmıştır. Ekim 2026 verilerine göre AIS ile görülebilir ticari geçişler, kriz öncesi günlük ortalama yaklaşık 85’e karşılık 7 civarına düşmüştür; bu, normalin yüzde 8’i seviyesindedir. Petrol ve ürün akışları da belirgin şekilde azalmıştır. Gölge filo faaliyetleri, AIS kapatma, ABD destekli güney koridor konvoyları ve savaş riski sigorta primlerinin yüksek çarpanlarla artması bu metriğin temel unsurlarıdır. Bir tarafın enerji akışını kalıcı olarak kısıtlayabildiği veya alternatif rotalarla telafi edebildiği nokta, durum değişikliğinin en net sinyalidir. Bu veriler, AIS, PortWatch ve ticaret izleme sistemlerinin sağladığı somut ölçümleri yansıtır.
Nükleer ve tırmanma metrikleri
SIPRI 2026 tahminlerine göre Rusya’nın toplam envanteri yaklaşık 5.420, ABD’nin 5.042, Çin’in ise 620 başlıktır. Rusya’nın nükleer tatbikatları, Kaliningrad uyarıları ve İran’ın NPT’den çekilme tartışmaları, sözlü eşik ihlallerinin ve operasyonel hazırlık sinyallerinin devam ettiğini ortaya koyar. Nükleer eşiğin aşılmadığı, ancak karşılıklı caydırıcılık sinyallerinin netliği ve “gerilimi düşürmek için tırmandırmak” (“escalating to de-escalate”) doktrininin kullanıldığı bir denge, tarafların kabul edilebilir risk sınırını gösterir. Bu, karar noktasının yaklaştığının önemli bir göstergesidir.
İttifak ve iç dayanıklılık metrikleri
Gallup verilerine göre Ukrayna’da 2022’de yüzde 73 olan “zafere kadar savaş” tercihi 2026’da yüzde 24’e düşmüş, yüzde 66’sı müzakereyi tercih eder hâle gelmiştir. ABD liderliğine onay oranı düşük seviyelere inmiştir. NATO’ya üyelik beklentisi de belirgin şekilde azalmıştır. Avrupa’da kamuoyu araştırmaları, Ukrayna’nın yakın dönemde AB üyeliğine desteğin zayıfladığını göstermektedir. Demokratik sistemlerde destek erimesi hızı, otokratik sistemlerde ise iç denge ve rejim sürekliliği maliyeti karar noktasını doğrudan etkiler.
Bilişsel ve stratejik iletişim metrikleri
İran’ın hızlı, merkezi olmayan, duygusal içerikli bilgi operasyonları, daha yavaş ve kurumsal kısıtlı mesajlaşmaya karşı taktik avantaj sağlamıştır. Yapay zekâ destekli içerikler, hem iç meşruiyeti hem de uluslararası sempatiyi desteklemektedir. Bilişsel etki sistemlerinin evrimi üzerine yapılan çalışmalar, dikkat doygunluğu, bilişsel önyargılar ve anlatı çerçevesinin pekiştirilmesi gibi boyutları ölçmeye çalışmaktadır. Bu metriklerdeki kaymalar, özellikle demokratik kamuoylarında karar noktasını hızlandırır.
Karar noktasının belirlenmesi
Eğer durum değişikliği gerçekleşiyorsa ve güçler arasında belirli bir denge oluştuğu düşünülüyorsa, karar noktası konusu keyfî değildir. Karar noktası, yukarıdaki göstergelerin belirli eşikleri aştığı veya aşmadığı noktada, tarafların maliyet-fayda hesaplarının örtüştüğü andır. Bu noktanın esasları şu parametrelere bağlı olarak açıklanabilir:
• Maliyet eşiği: Askerî, ekonomik ve siyasi maliyetlerin sürdürülebilirlik kapasitesini aştığı an. Demokratik sistemlerde seyirci maliyetleriyle daha erken gelir.
• Tırmanma kontrolü: Nükleer veya enerji sistemini kalıcı olarak bozacak adımların karşılıklı olarak reddedildiği denge.
• Fırsat penceresi: İç siyasi takvim, diğer cephelerdeki gelişmeler veya müttefik baskısı.
• Göreli konum: Bir tarafın metriklerde göreli olarak daha az kayıp yaşadığı, kabul edilebilir asimetri noktası.
Karar noktası, bu parametrelerin en az 2 veya 3’ünün örtüşmesiyle belirlenir. Tek bir gösterge yeterli değildir; çok alanlı ortamda eşzamanlılık gerekir. İşlemsel diplomasi tam da bu örtüşme anında devreye girer.
Sonuç
Gerçek ölçülerle gözlem yapmak çok önemli, illüzyon yok! Savaşan büyük güçlerin süreçleri karşılıklı gözlenmelidir. Savaşların sonlanması konusu birer denklem şeklinde ele alınmalıdır; dengeleyicilerin etkileri dâhil bütün parametrelerle. Karar noktası nerede oluşuyor? Ancak bir karar noktası oluştuğunda barıştan söz edilebilir. Bu süreye kadar yapılanlar neler? Aynı anda; işlemsel diplomasi, barışçı çaba, arabuluculuk, kazanımı maksimize etme girişimi, yaptırımlar, diğer baskı yöntemlerinin uygulanması, silahlı saldırıların sürdürülmesi, politik sorunları genişletme ve bunun işaretiyle çözümü önerme, sürekli barıştan söz etme, küresel meselelerle durumu yönlendirme çabaları.
Şimdi bakın hem ABD-İran hem de Rusya-Ukrayna savaşlarına, ne görüyorsunuz?
Avrupa ne diyor? Çin neden geride duruyor?
Barış yakın mı, uzak mı? Konu sadece Zelenskiy ve IRGC mi?
Kaynaklar:
SIPRI. (2026). Nuclear arsenals and stockpile estimates.
Gallup. (2026). Ukrainians’ attitudes toward continued fighting and U.S. leadership.
CNAS. (2026). Charting the New Nuclear Age; Protracted Great-Power War.
hormuz.now, Kpler, Lloyd’s List Intelligence, IMF PortWatch. (2026). Strait of Hormuz transit and oil flow data.
Bertelsmann Stiftung. (2026). Public support for Ukraine’s EU accession.
CSIS, RUSI ve ilgili akademik bilişsel etki çalışmaları (2025–2026).
Gürsel Tokmakoğlu, Polemoloji: Savaş Bilimi ile Küresel Güvenlik Analizi (2025) ve Kaos Stratejisi: Trump Üzerinden Değişen Dünya Düzenine Stratejik Bir Bakış (2026), Destek Yayınları.
Gürsel Tokmakoğlu, Stratejik durum değişikliği paradigması (19 Temmuz 2026) ve Son dönemin "stratejik durum değişikliği" vakıaları (22 Eylül 2026), Independent Türkçe.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
DAHA FAZLA HABER OKU
Nalan Yazgan Osman Gazi'den Mekke İttifakı'na Türkiye'nin enerji jeopolitiği
Cihad İslam Yılmaz İstihbaratta epistemik operasyon
Dr. Ufuk S. Yüksel Vietnam modeli: bir dijital dönüşüm vizyonu
H. Caner Akkurt Emanetin unutulduğu yerde gelecek yetim kalır
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.