Yapay zekâ 5 trilyon doları nasıl bulur?

Dizide Alman sanayici Alfred Nyssen’in uzaya göndereceği roket projesini ABD borsasındaki çöküş sırasında açığa satışla nasıl finanse ettiği ve daha sonra Almanya’nın İkinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere’ye karşı kullandığı V2 roketlerine giden teknoloji geliştirme sürecini nasıl yönettiği anlatılıyor. Sevgili dostum yapay zekâ Gemini bizim için hikâyeyi toparladı ve insan zekâsı kadar anlayabilen şahsım, bunun konunun doğru bir özeti olduğunu düşünüyor.

Babylon Berlin dizisinde Alman sanayici Alfred Nyssen’in roket projesini ve askeri vizyonunu finanse etme süreci, 1929 yılındaki küresel ekonomik kriz (Büyük Buhran) öncesinde Amerikan borsasında uyguladığı riskli finansal hamleye dayanır.

Nyssen bu planı şu adımlar ve finansal mekanizmalar üzerinden yürütür:

1. Beklenti: Piyasanın çökeceğine olan inanç

1929 yazında ABD ve dünya borsaları tarihin en yüksek seviyelerine ulaşmış durumdayken, herkes piyasaların sonsuza kadar yükseleceğine inanıyordu. Ancak Nyssen, bu pembe tablonun sürdürülemez bir şişkinlik (balon) olduğunu ve piyasanın büyük bir depremle çökeceğini öngördü.

1. Mekanizma: Açığa satış (Short Selling / opiyon sözleşmeleri)

Nyssen, "Amerikalıların açığa satış dediği" finansal yöntemi kullanır. Temel mantığı şudur:

- Sözleşme/satış: Nyssen ellerinde henüz olmayan hisseleri, o günün yüksek piyasa fiyatından gelecekte (örneğin 3 ay sonra) teslim etmek üzere satma taahhüdünde bulunur.

- Krizin gerçekleşmesi (Kara Salı - Ekim 1929): Beklediği gibi New York Borsası (Wall Street) çöktüğünde, hisse senetlerinin fiyatları neredeyse sıfıra iner.

- Ucuza Alıp Borcu Kapatma: Hisse fiyatları dibe vurduğunda, Nyssen piyasadan çok kelepir fiyatlara bu hisseleri toplayarak önceden yüksek fiyattan anlaştığı alıcılara teslim eder.

- Devasa kâr: Aradaki devasa fark (yüksek satış fiyatı - dibe vurmuş alış fiyatı) doğrudan Nyssen’in kârı haline gelir.

1. Yaşanan dev risk ve süreç

- İflasın Eşiği: Borsa çökmeden önceki haftalarda hisse fiyatları yükselmeye devam ettiği için Nyssen inanılmaz bir baskı altında kalır. Çünkü açığa satışta piyasa sizin tahmininizin aksine yükselirse zarar teorik olarak sonsuzdur.

- Ailesinin Tepkisi: Annesi Annemarie Nyssen ve aile şirketi, onun tüm serveti ve krediyi bu "delice" işe yatırdığını görünce onu akıl hastanesine vesayet altına aldırmaya çalışır.

- Büyük Başarı: 29 Ekim 1929'da piyasa çökünce Nyssen haklı çıkar ve bir gecede dönemin en büyük servetlerinden birini elde eder.

1. Roket projesinin finansmanı

Elde ettiği bu muazzam likidite ve servet sayesinde Nyssen:

1. Weimar Cumhuriyeti'nin yaşadığı ekonomik yıkımdan etkilenmek bir yana, tam tersine krizden nakit zengini olarak çıkar.
2. Alman ordusu ve gizli milliyetçi örgütlerin (Schwarze Reichswehr) desteğiyle yürüttüğü uzay/roket teknolojisi ve askeri havacılık projelerinin tüm AR-GE, üretim ve hammadde maliyetlerini bağımsız bir şekilde fonlama gücüne kavuşur.

Finans piyasalarını fizik kanunlarına bağlayamıyoruz

İnsan zekâsı basit düşünebilmeyi unutalı maalesef çok uzun zaman oluyor. Bu nedenle ortaya çıkan her yeni şey karşısında aptallaşıp kalıyoruz. Halbuki maddenin yok olmaması ve yoktan var olmaması ile ilgili fizik yasası toplu yaşanan yerlerdeki yer değiştirmeyi ve finans piyasalarındaki değer kazanma/kaybetme döngülerini çok kolay açıklamamızı sağlayabilir. Gemini’a hazırlattığım not üzerinden hatırlatayım.

Doğada var olan bir şeyin yok olamaması, bilim dünyasında evrenin en temel ve değişmez yasalarından biri olarak kabul edilir. Bu temel gerçek, fizik ve kimya bilimlerinde farklı ama birbiriyle doğrudan ilişkili iki temel yasa ile açıklanır:

1. Kütlenin Korunumu Kanunu (Lavoisier Kanunu)

1789 yılında Fransız kimyager Antoine Lavoisier tarafından ortaya konulan bu yasa, kimyasal reaksiyonların temelini oluşturur. Yasaya göre:

- Hiçbir madde yoktan var olmaz, var olan hiçbir madde de yok olmaz.

- Bir kimyasal tepkime sırasında maddeler sadece biçim, kimlik veya bağ değiştirerek başka maddelere dönüşürler. Tepkimenin başlangıcındaki toplam kütle, sonundaki toplam kütleye her zaman eşittir. (Örneğin bir odun yandığında kül, gaz ve dumana dönüşür; ortadan kaybolan bir şey yoktur, sadece form değiştirmiştir).

1. Enerjinin Korunumu Kanunu (Termodinamiğin Birinci Yasası)

Fiziğin en temel yasalarından biri olan termodinamiğin birinci yasası, enerjinin yok edilemezliğini ifade eder:

- Evrendeki toplam enerji miktarı sabittir; enerji ne yoktan var olabilir ne de var olan enerji yok olabilir.

- Enerji sadece bir biçimden başka bir biçime dönüşür. (Örneğin hareket enerjisi ısıya, elektrik enerjisi ışığa dönüşebilir; ancak sistemden hiçbir enerji eksilmez).

Einstein ve Kütle-Enerji Eşdeğerliği

1. yüzyılda Albert Einstein'ın geliştirdiği ünlü E = mc2 formülü, bu iki ayrı yasayı tek bir çatı altında birleştirmiştir. Bu teoriye göre kütle ve enerji aslında aynı şeyin iki farklı yüzüdür.

- Kütle enerjiye, enerji de kütleye dönüşebilir.

- Dolayısıyla evrende ne madde ne de enerji gerçekten yok olur; sadece toplam "kütle-enerji" havuzu sürekli kendi içinde form değiştirir.

Felsefi ve evrensel boyutu

Bu teori özetle şunu söyler: Evrende hiçbir şey kaybolmaz, her şey sadece kabuk değiştirir. Bugün soluduğunuz havadaki moleküller, milyonlarca yıl önce yaşamış dinozorların soluduğu moleküllerle aynı atomları barındırıyor olabilir. Vücudunuzu oluşturan elementler milyarlarca yıl önce yıldızların merkezinde üretilmiş ve evrene saçılmıştır. Siz öldüğünüzde veya bir nesne yok olduğunda bile, maddesel ve enerjisel varlığınız evrenin atom havuzunda sonsuza kadar şekil değiştirerek kalmaya devam eder.

Yapay zekâ dünyasının yatırım dönüşü (ROI) problemi

Bu konuyu son bir hafta içinde birçok kaynaktan okudum ama bu çalışmada size derli toplu anlatması için Google’ın AI Modu’nu kullandım. Sonunda verdiği seçenekler ile benim yazının komutanı olarak gittiğim yer arasında fark olduğunu baştan belirteyim.

Yapay zeka (AI) sektöründeki "trilyon dolarlık kayıp" ifadesi, piyasalarda ve araştırma raporlarında son dönemde öne çıkan üç büyük finansal krizi ve riski temsil etmektedir:

1- Yatırım ve gelir arasındaki 4.9 trilyon dolarlık uçurum: Global araştırma şirketi Gartner raporuna göre, veri merkezi sahiplerinin yaptıkları devasa yapay zeka yatırımlarını karşılayabilmesi için 2030 yılına kadar 8.5 trilyon dolar kümülatif gelir elde etmesi gerekiyor. Ancak Gartner, bu dönemde veri merkezlerine bağlanabilecek kurumsal ve tüketici AI gelirinin en fazla 3,6 trilyon dolar olacağını öngörüyor. Bu durum, 4.9 trilyon dolarlık devasa bir gelir açığı (makas) yaratmaktadır.

2- Altyapı harcamalarında 3.5 trilyon dolarlık erime riski: Gartner ayrıca, mevcut sermaye harcamalarının bu şekilde devam etmesi durumunda, 2030 sonuna kadar 3.5 trilyon dolardan fazla yapay zeka altyapı harcamasının değer düşüklüğü (impairment) riskiyle karşı karşıya kalabileceğini ve 2032'ye kadar bu zararın 4 trilyon doları aşabileceğini belirtmektedir.

3- Hisselerdeki trilyon dolarlık satış dalgaları (rout): Teknoloji ve yarı iletken sektöründe yatırımcıların yapay zekanın ticarileşme hızını sorgulamaya başlamasıyla borsada büyük kayıplar yaşandı. Aralarında Nvidia, Apple, Microsoft, Alphabet ve Amazon'un da bulunduğu dev teknoloji şirketleri ile çip üreticilerinin piyasa değerinden, yapay zekaya yönelik endişeler ve yüksek borçlanma maliyetleri nedeniyle 1 trilyon dolardan fazla değer silindi.

Yapay zeka sektöründeki güncel risk tablosu

Risk Alanı

Finansal Boyut / Projeksiyon

Temel Tetikleyici Nedenler

Yatırım/Gelir Makası

4.9 Trilyon Dolar Açık

Harcamaların artmasına rağmen kurumsal şirketlerin yapay zekadan henüz yeterli finansal değer üretememesi.

Altyapı Değer Kaybı

3.5 - 4 trilyon dolar risk

Veri merkezleri ve yapay zeka çiplerinin (GPU) hızlı teknolojik amortismana uğraması ve verimsiz kullanılması.

Borsa Kayıpları

1+ trilyon dolar erime

Şişen değerlemelerin ardından yatırımcıların paniğe kapılarak Nvidia ve diğer çip devlerinin hisselerini elden çıkarması.

Yapısal Borç Krizi

500 milyon+ dolar aI borcu

Özellikle CoreWeave gibi neocloud girişimlerinin yüksek faiz ortamında değişken faizli özel kredilerle borçlanması.

Sektörden dikkat çeken güncel gelişmeler

- Anthropic'in 80 milyar dolarlık net kaybı: Halka arz (IPO) başvurusunda bulunan yapay zeka girişimi Anthropic, son 6 ayda 80.7 milyar dolar net zarar açıkladı. Bu zararın büyük kısmı dönüştürülebilir tahviller ve değerleme muhasebesinden kaynaklansa da şirketin yapay zeka modellerini eğitmek için milyarlarca dolar nakit yaktığı tescillendi.

- Çin'deki yapay zeka balonu: Analistler, Çin'deki yapay zeka borsa balonunun sert bir şekilde patladığını, çip üreticileri ve AI tedarikçileri arasında yıkıcı bir fiyat savaşının başladığını aktarıyor.

- Maliyet azaltma operasyonları: Altyapı harcamalarını finanse etmekte zorlanan Microsoft gibi devler, yapay zeka yatırımlarına bütçe açabilmek adına dünya genelinde yaklaşık 60.000 çalışanına gönüllü işten ayrılma/tazminat paketleri sunmaya başladı.

Yapay zeka teknolojisinin gelecekte iş dünyasını dönüştüreceği kesin görülse de, Wall Street ve finansal kurumlar şu an harcanan paranın geri dönüş hızından (ROI) ciddi şekilde şüphe duymaktadır.

Yapay zeka yatırımlarının finansal etkileriyle ilgili daha spesifik bir detayı incelemek ister misiniz? Eğer isterseniz şunları yapabilirim:

- Hisseleri en çok değer kaybeden teknoloji şirketlerini ve çip üreticilerini listeleyebilirim.

- Şirketlerin kurumsal yapay zekâ harcamalarının geri dönüş oranlarını hesaplamak için bir yatırım getirisi simülasyonu sunabilirim.

- OpenAI ve Anthropic gibi devlerin geleceğe dönük zarar tahminlerini karşılaştırabilirim.

Dot-com balonu ile karşılaştırmalı analiz yaptık

Yapay zekâ alanında son dönemde sıklıkla dile getirilen "beş trilyon dolarlık" rakamı, doğrudan kaybedilmiş kesin bir paradan ziyade, teknoloji devlerinin ve finans kurumlarının (JPMorgan Chase ve Oaktree Capital gibi analiz gruplarının raporlarına dayanarak) yapay zekâ altyapısına (veri merkezleri, çipler, enerji hatları ve sunuculara) 2030 yılına kadar akıtması beklenen devasa sermaye harcaması yarışını ifade eder.

Piyasalardaki "beş trilyon dolarlık kayıp" veya "balon" tartışmalarının arka planındaki temel endişeler ve dinamikler şunlardır:

- 5 trilyon dolarlık altyapı bahsi ("The $5 Trillion Infrastructure Bet"): Büyük teknoloji şirketleri (Big Tech) ve bulut sağlayıcıları (hiper ölçekleyiciler), dünyayı dönüştüreceği iddia edilen üretken yapay zekâ (GenAI) modellerini beslemek için benzeri görülmemiş bir veri merkezi inşa yarışına girdi. Bu harcamaların toplamının on yılın sonuna kadar 5 trilyon doları aşacağı öngörülüyor. Sektördeki asıl korku, bu kadar devasa bir paranın harcanmasına rağmen getirinin (return on investment - ROI) bu maliyeti karşılayıp karşılamayacağıdır.

- Gelir ve kârlılık baskısı (beklenti ile gerçeklik uyuşmazlığı): Yapay zekâ modellerini eğitmek ve çalıştırmak, maliyet olarak hâlâ çok yüksek ve enerji yoğun bir süreç. Birçok analist, yapay zekânın maliyetlerinin düşüş hızının, sunucu ve model geliştirme maliyetlerinin gerisinde kaldığını belirtiyor. Şirketlerin milyarlarca dolarlık harcamalarına karşın, bu yatırımların kısa vadede aynı oranda net kâr üretememesi "balon" tartışmalarını alevlendiriyor.
- Borçlanma ve finansal riskler: Bu devasa altyapı hamlesi tamamen öz kaynaklarla değil; veri merkezi inşa edenlerin ve donanım üretenlerin bir kısmının borçlanmasıyla da finanse ediliyor. Morgan Stanley ve benzeri kurumların analizlerinde, veri merkezleri için alınan riskli borçların ve tahvillerin milyarlarca doları bulduğu, piyasada olası bir düzeltme durumunda bu borçların zincirleme bir kriz tetikleyebileceği vurgulanıyor.

2000'lerdeki "Dot-com" Balonu ile Benzerlikler: Finans dünyasında Howard Marks gibi deneyimli isimler ve büyük yatırım fonları, bugünkü yapay zekâ harcamalarını 1990'ların sonundaki internet (dot-com) patlamasına benzetiyor. O dönemde de fiber optik altyapılara milyarlarca dolar yatırılmış, altyapı kurulmuş ancak piyasa bu kapasiteyi hemen kaldıramadığı için büyük bir çöküş yaşanmıştı. Günümüzde de "Ya bu kadar yatırım yapılan yapay zekâ altyapısı ve veri merkezleri atıl kalırsa veya beklenen ticari geliri getirmezse ne olacak?" sorusu, potansiyel bir trilyonlarca dolarlık piyasa değeri silinmesi (kayıp) senaryosunu gündemde tutuyor.

Özetle; buradaki 5 trilyon dolar, yapay zekâ uğruna masaya konulan toplam ekonomik riski ve sermaye taahhüdünü simgeliyor. Eğer yapay zekâ teknolojileri vaad edilen ticari devrimi beklenenden yavaş gerçekleştirirse veya maliyetler kârlılığa dönüşmezse, piyasalarda bu ölçekte bir değer kaybının (veya balon patlamasının) yaşanmasından korkuluyor.

Yatırımcı korkusu ve Nvidia stratejisi arasındaki makas

Genel bakışın aksine bir rota izleyip Gemini ile konuyu bu işin liderliğini yapan Nvidia üzerinden değerlendirdim.

Yapay zekâ altyapısına yönelik trilyonlarca dolarlık devasa harcama patlaması ve bunun yarattığı "balon / geri dönüşsüz yatırım (ROI)" endişeleri karşısında, sektörün merkezinde yer alan Nvidia ve diğer altyapı/bulut devleri pasif kalmıyor. Bu şirketler, harcamaların tıkanması veya piyasanın çökeceği senaryolarına karşı hem risk yönetim mimarilerini güncelliyor hem de yol haritalarını köklü biçimde dönüştürüyor.

Liderlerin bu riski yönetme yolları ve yeni yol haritaları şu stratejik başlıklar etrafında şekillenmektedir:

1. Risk yönetimi: Finansal borç ve müşteri riskini dağıtma

- Müşteri çeşitlendirmesi (dev hibrit yapıya geçiş): Nvidia, gelir bağımlılığını sadece Microsoft, Google ve Meta gibi geleneksel bulut devlerine (hyperscalers) bırakmamak için "Neocloud" (CoreWeave vb.), özel girişimler, kurumsal şirketler ve kamu/devlet düzeyindeki yapay zekâ projelerine (Sovereign AI) odaklanarak alıcı tabanını hızla genişletiyor.

- Finansman riskini özel sermayeye yayma: Altyapı yatırımlarının yükünü tek başına şirket bilançolarında tutmak yerine; BlackRock, Apollo, KKR ve Blackstone gibi dev özel sermaye (Private Credit/Equity) fonlarıyla ortak finansman platformları ve altyapı konsorsiyumları kuruluyor. Böylece risk finans dünyasına yayılıyor.

- Tedarik zinciri ve bellek bütçelemesi: En büyük maliyet ve arz darboğazı olan HBM (Yüksek Bant Genişlikli Bellek) bileşenlerini güvenceye almak için milyarlarca dolarlık uzun vadeli tedarik taahhütleri yapılıyor.

2. Yol haritasındaki dönüşüm: Donanımdan Full-Stack (Tam Yığın) Ekosisteme

Şirketler sadece çip satarak yatırımların sürdürülemeyeceğini biliyor. Bu yüzden yol haritaları şu stratejik yönlere evriliyor:

A. Donanım Satışından "AI Fabrikası" Mantığına Geçiş

Nvidia ve rakip donanım sağlayıcıları, artık tekil GPU yerine veri merkezlerini birer "Yapay Zekâ Fabrikası" (AI Factory) olarak tasarlayıp teslim ediyor.

- Blackwell mimarisinden sonra gelen Vera Rubin gibi yeni platformlar, gigavat başına elde edilen gelir ve verimlilik oranını artırmaya odaklanıyor.

- Temel hedef: Token başına düşen maliyeti ve tüketilen enerjiyi hızla düşürerek yapay zekâyı ticari olarak daha kârlı hâle getirmek.

B. "Agentic AI" (Otonom Ajanlar) ve Fiziksel Yapay Zekâ

Teknoloji yol haritası yalnızca sohbet botlarından (LLM), karar alabilen ve uzun iş akışlarını Otonom yürütebilen Agentic AI sistemlerine kaydırılıyor. Ayrıca:

- Fiziksel Yapay Zekâ (Physical AI & Otonom Robotik): Çiplerin ve modellerin otomotiv, lojistik, fabrika otomasyonu ve sağlık gibi reel sektörlerde doğrudan kullanılması amaçlanıyor.

C. Açık Kaynak ve Yazılım Kilidi (Software Lock-in)

Nvidia, CUDA ve yazılım katmanlarıyla ekosistemi elinde tutarak açık kaynak modellerin (Llama vb.) geliştirilmesini teşvik ediyor. Modeller ücretsiz veya ucuz hale geldikçe tüketilen token miktarı ve dolayısıyla donanım altyapısına olan talep artıyor.

Özet: Sektör Riskleri Nasıl Aşmayı Hedefliyor?

Risk Faktörü

Sektörün ve Nvidia'nın Yanıtı

Düşük Yatırım Getirisi (ROI)

Maliyeti düşürmek için işlemci jenerasyon hızını yıllık periyoda çekmek ve enerji verimliliğini katlamak.

Bulut Devlerinin Tekeli

Sovereign AI (Ülke odaklı altyapılar) ve Neocloud'lara öncelik vererek müşteri tabanını yaymak.

Atıl Altyapı Korkusu

Yapay zekâyı sadece metin/görsel üretiminden reel sektör otomasyonuna (robotik, finans, Agentic sistemler) entegre etmek.

Bilanço ve Borç Baskısı

Özel altyapı fonları ve ortak yatırım modelleriyle finansal yükü üçüncü taraf sermayeye bölüştürmek.

Liderler, 5 trilyon dolarlık riski bertaraf etmenin tek yolunun yapay zekâyı “maliyetli bir araştırma projesi” olmaktan çıkarıp, elektrik veya internet gibi üretkenliği doğrudan artıran temel bir sanayi altyapısına dönüştürmek olduğunun farkındalar.

Son örnek: Harrier ve Musk’ın uçan otomobili

Konuyu bağlarken Elon Musk’ın insanları büyüleyen uçabilen Tesla otomobili ile ilgili bir bölüm oluşturmak istedim. Bunu paylaşan sayısız arkadaşımın İngilizlerin 1960’lardan itibaren geliştirdiği dikine kalkabilen Harrier savaş uçaklarından bir cümle ile bile bahsetmemesi içimi burktu. Gemini, sağolsun, istediğim türden bir analizi saniyeler içinde karşıma çıkardı. Sorum Harrier uçaklarının yarattığı değişim ve yatırım dönüşü ile ilgiliydi. Yanıt benim için tatmin edici oldu.

İngilizlerin dikey/kısa kalkış ve iniş (VTOL/STOVL) yeteneğine sahip efsanevi savaş uçağı Harrier (Jump Jet) projesi, havacılık tarihinde hem teknolojik hem de finansal açıdan oldukça ilginç bir süreç izlemiştir. Ancak 1950'lerin sonu ve 1960'larda askeri projeler bugünkü gibi saf bir "şirket yatırımı ve ticari ROI (Yatırımın Geri Dönüşü)" mantığıyla değil, devlet destekli stratejik savunma AR-GE'si olarak yürütüldüğü için doğrudan net bir "ROI yüzdesi" çıkarmak zordur.

Yine de dönemin harcamaları, ABD ile yapılan devasa ortaklıklar ve projenin ekonomik sonuçları şu şekilde özetlenebilir:

1. Geliştirme maliyeti ve yatırım boyutu

Harrier'ın kökeni, Hawker Siddeley firmasının (daha sonra British Aerospace / BAE Systems oldu) 1957 yılında tamamen öz kaynaklarla ve deneysel olarak başlattığı P.1127 prototipine dayanır.

- İlk Aşama (P.1127 ve Kestrel): Projenin ilk yıllarında İngiliz hükümeti, ABD ve Batı Almanya ortaklaşa bir üçlü konsorsiyum kurarak test uçaklarına (Kestrel) finansman sağladı.

- Seri Üretim ve Sea Harrier Yatırımları: 1960'ların ortalarından itibaren RAF (İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri) için ilk nesil Harrier GR.1/GR.3 ve donanma için Sea Harrier projeleri hayata geçirildi. Örneğin dönemin resmi arşivlerine ve parlamento raporlarına göre, ilerleyen yıllardaki Sea Harrier geliştirme ve modernizasyon programlarının her biri tek başına yüz milyonlarca sterlinlik (bugünün değerine göre milyarlarca) bütçeler gerektirdi.

- Harrier II (AV-8B) Ortaklığı: Projenin ikinci neslinde İngiltere, ABD (McDonnell Douglas) ile güçlerini birleştirdi. Bu ortaklık sayesinde devasa AR-GE maliyetleri iki ülkeye bölündü, böylece Londra tek başına altından kalkamayacağı bir yükü paylaştırmış oldu.

1. Yatırımın geri dönüşü (ROI) nasıl sağlandı?

Harrier projesinin İngiltere için finansal ve jeopolitik getirisi saf bir ticari kârdan ziyade şu kanallarla gerçekleşti:

- İhracat Başarısı (ABD Pazarı): Projenin en büyük finansal başarısı, ABD Deniz Piyadelerinin (USMC) uçakla çok yakından ilgilenmesi ve Amerikan ordusu için AV-8 Harrier adıyla devasa bir sipariş verilmesi oldu. Uçağın lisanslı olarak ABD'de (McDonnell Douglas tarafından) üretilmesi, İngiliz havacılık endüstrisine telif ve ihracat gelirleri olarak ciddi bir döviz girdisi sağladı.

- Askeri ve Caydırıcılık Getirisi (Falkland Savaşı): 1982 Falkland Savaşı'nda Sea Harrier uçakları, İngiliz Donanması'nın varlığını kurtaran kilit unsur oldu. Arjantin'e karşı hava üstünlüğü sağlayan uçaklar, milyarlarca sterlinlik ada varlıklarının ve İngiliz jeopolitik prestijinin korunmasını sağlayarak dolaylı yoldan devasa bir stratejik ROI üretti.

- Teknolojik Altyapı Birikimi: Hawker Siddeley / BAE Systems, dikey iniş-kalkış ve itki sistemleri (Pegasus motoru) konusunda onlarca yıllık bir mühendislik tekelini eline geçirdi. Bu birikim, sonraki nesil İngiliz savunma projelerinin ve havacılık ihracatının temelini oluşturdu.

Özetle; İngiltere devleti ve Hawker/BAE cephesi için Harrier, maliyetli ve riskli bir mühendislik kumarı olarak başlamış; ancak ABD ile yapılan ortaklıklar, Amerikan Deniz Piyadelerinin siparişleri ve küresel ihracat sayesinde sadece parasal maliyetini çıkarmakla kalmamış, İngiliz savunma sanayisine onlarca yıl kazanç sağlayan küresel bir markaya dönüşmüştür.

İşin aslı böyle. Bütün bunları yazmamın nedenlerinden biri de, Cumhuriyet Bayramı nedeniyle hazırlanan duygu seli reklamlardan etkilenmem oldu. Aktarılan duygunun gücü yanında içiniz burkularak odağın reklam yapmaya kaydığını görüyorsunuz. Hâlbuki bizi bu yolculukta başarıyla hedefe ulaştıran Gazi Mustafa Kemal’in yaptığı iş, telgraf altyapısı ile elde ettiği –neredeyse- gerçek zamanlı veri üzerinde gerçekleştirdiği veri analitiğidir. O da yaşadıkları ile şekillenen kendi zekâsı ve okudukları ile dinlediklerine dayanan yapay zekâ benzeri destek sistemidir. Kendisine borcumuzu ödemenin yolunun kendisini ve eserini övmek yerine aynı yolu izlemek olduğunu düşünüyorum. Bu yazıyı yazmamın neden de bundan ibarettir. Ben Cumhuriyet’i böyle kutluyorum.