Anahtar kelimeler: Dünya savaşı, üçüncü dünya savaşı söylemi, hibrit savaş, nükleer caydırıcılık, durum değişikliği, stratejik realizm
Giriş
Son yıllarda, özellikle genç akademisyen ve politikacılar arasında ancak onlarla sınırlı kalmayacak şekilde uzmanlar, devlet başkanları, diplomatlar ve “barışçıyım” diyen liderler arasında ortak bir kanaat yaygınlaşmıştır: “üçüncü dünya savaşı başladı bile” veya “çıkmak üzere”. Bu kanaatler çoğu zaman parçalı bilgilerin yan yana dizilmesiyle üretilmekte ve savunulmaktadır. Savaşı istemek ile savaşın fiilen olması ayrı şeylerdir. Ancak büyük bir savaştan söz ediliyorsa, bunun kabulü, yaşanması ve savunulması ayrı bir düşünce tarzı, inanış veya ekol haline gelmektedir. Bu makale, söz konusu söylemin tarihsel, kavramsal ve stratejik açıdan ne ölçüde tutarlı olduğunu incelemektedir.
Dünya savaşı kavramının tanımı
Klasik anlamda bir “dünya savaşı”ndan söz edilebilmesi için genellikle iki temel koşul aranır.
• Birincisi, büyük güçlerin (nükleer güçler dâhil) doğrudan karşı karşıya gelmesi;
• İkincisi, çatışmanın birden fazla kıtaya yayılmasıdır.¹
Bugün devam eden çatışmalar —Ukrayna Savaşı, ABD-İsrail-İran hattındaki gelişmeler, Tayvan gerilimi ve çeşitli bölgesel vekâlet mücadeleleri— bu eşiği henüz geçmemiştir. Büyük güçler arasındaki doğrudan çatışma yoktur; mevcut gerilimler çoğunlukla hibrit, ekonomik, siber, bilişsel ve vekâlet araçlarıyla yürütülmektedir. Hatta büyük güçler kendi dinamiklerini çeşitlendirerek mücadelelerini savaşmadan daha farklı şekillerde sürdürmek ve hızlandırmakla ilgilenmektedirler dense yanlış olmaz, ki bu bizi belki de Hibrit Savaş anlayışına sürüklemeye yeterlidir ve ben buna daha geniş ölçekte bakarak Yeni Nesil Savaş demekteyim. Bu nedenle “üçüncü dünya savaşı başladı bile” demek, kavramsal bir tarif hatasıdır.
Tarihsel çerçeve: 1914-1945 ve sayım sorunu
1914-1945 arasındaki süreç, bazı tarihçiler tarafından süreklilik arz eden bir “Otuz Yıllık Savaş” olarak okunabilir. Churchill ve de Gaulle’ün de benzer ifadeler kullandığı bu yorum, sömürgecilik döneminin sonunda sanayileşme ve milliyetçiliğin etkisiyle Avrupa’da başlayıp dünyayı sarmış olan süreci nükleer silahların kullanılmasıyla 1945’te son bulan bir bütün olarak değerlendirir.²
Bu okuma meşru bir yorumdur; ancak tartışmalıdır. Bazı tarihçiler sürekliliği vurgularken, diğerleri ideolojik, teknolojik ve aktör farklarını öne çıkararak “ikinci”yi ayrı bir savaş olarak görür.³ Asıl mesele, bu süreklilik çerçevesinden hareketle bugünkü gerilimleri otomatik olarak “üçüncü” saymanın sorunlu olmasıdır. 1945’ten sonra ortaya çıkan nükleer düzen çökmüştür; ancak bu çöküş, klasik anlamda yeni bir dünya savaşını otomatik olarak doğurmaz. Yeni bir dönüşümün (veya dönüşümü zorlayan etkenlerin) ne olduğunu açıkça tarif etmek gerekir.
Mevcut söylemler
Bu otomatik sayımın örnekleri boldur. Fütürist Parag Khanna, Ekim 2026’da “aslında üçüncü dünya savaşı’ndayız” demiştir.⁴ Tarihçi Sarah Paine, mevcut gidişatın “üçüncü dünya savaşı gibi göründüğünü” belirtmiş ve Polonya üzerinden bir tırmanma senaryosuna dikkat çekmiştir.⁵ Gideon Rachman, riskin yükseldiğini vurgularken aynı zamanda kaçınılmaz olmadığını da ifade etmiştir.⁶
Donald Trump, Zelenskiy’ye “üçüncü dünya savaşıyla kumar oynuyorsun” demiş; Zelenskiy ise Putin’i durdurmazsak daha büyük bir savaşın başlayabileceğini savunmuştur.⁷ NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, Avrupa’yı büyük ölçekli savaşa hazırlanmaya çağırmış ve Çin-Tayvan senaryosunu Rusya ile bağlantılı olarak değerlendirmiştir.⁸ Sergey Lavrov, bazı uzmanların mevcut gelişmeleri “üçüncü dünya savaşı” olarak nitelendirdiğini aktarmıştır.⁹
Bir de ortadan konuşanlar var, diğerleri gibi söyleyerek zincire eklenmeyi seçenler, hemen peşinde, “ama” deyip durumu düzeltmek isteyenler. Savaş net bir konudur; bunun söylemleri bile ciddi sonuçlar doğurur. Hatta insanlık için bir kıyametten bahsetmek ne derece uzak ve zor olması gereken ise bu nükleer silahların patladığı büyük savaş da böyle aynı şekildedir.
Bu örneklerin hepsi aynı yoğunlukta değildir. Bazıları açıkça “başladı” derken, bazıları risk uyarısı yapar. Ancak ortak nokta, “üçüncü” etiketinin kolayca kullanılmasıdır. Buna karşılık, nükleer caydırıcılık ve ekonomik karşılıklı bağımlılık nedeniyle büyük güçler arasında doğrudan savaşın rasyonel olmadığını savunan analistler de vardır. Bu sesler daha az duyulmaktadır.
Yeni nesil hibrit savaş ile klasik dünya savaşı ayrımı
Günümüzdeki büyük güç rekabeti büyük ölçüde hibrit, bilişsel, ekonomik, siber ve çok alanlı (multi-domain) araçlarla yürütülmektedir. Bu, klasik dünya savaşı değildir. “Yeni nesil savaş” veya “hibrit savaş” demek hiçbir şey söylememek değildir; aksine, savaşın biçiminin değiştiğini kabul etmektir. Cephesiz savaş, durum değişikliği (zafer yerine stratejik yeniden konumlanma), ekonomik ve bilişsel araçların belirleyici hâle gelmesi gibi unsurlar, 20. yüzyılın toplam savaşlarından farklı bir gerçekliğe işaret eder ki benim tezim bu yöndedir.
Benzer şekilde Soğuk Savaş da bir taneydi ve bitti; bugün yaşananlar onun basit bir devamı veya tekrarı değildir. Aynı şeyden bahsedilemez.
Söylemin fayda sahipleri
“Üçüncü dünya savaşı başladı bile” veya “çıkmak üzere” söylemlerinin kime faydası var?
• Birincisi, savunma harcamalarının artırılmasını ve silah şirketlerinin kârlarını destekler.
• İkincisi, belirli ülkelerde iç siyaset ve bütçe tartışmalarında “savaş hazırlığı” söylemi kullanılır.
• Üçüncüsü, medyada sürekli “WW3” başlıkları tıklanma ve reklam geliri üretir.
• Dördüncüsü, bazı aktörler bu söylemi algı yönetimi ve meşruiyet aracı olarak kullanır.
Kimseye gerçek faydası olmayacak yaklaşımları ciddiye alıp yayanları, bu alanda uzun yıllar çalışmış biri olarak boş görmüyorum; maksatlı ve insanlığın tamamına yönelik büyük bir aldatma olarak görüyorum. Bu söylem terk edilmediği sürece normalliklerden bahsetmek güçleşir. Yerel ve bölgesel savaşları önlemeye çalışan diplomatların aynı anda “üçüncü dünya savaşı çıktı” demesi, küçük savaşları önlemenin büyük savaşa hazırlık olarak okunmasına yol açar.
Ama eğer bir askerî paktın başındaki kişiyseniz size ne gerekir? Silah, bütçe, tehdit, düşman… Bunlar olmadan neyi savunabilirsiniz? Eğer bir savaşan ülke lideriyseniz size ne gerekir? Bir önceki cümledekine ilave olarak, karşı tarafı daha müşkül bir duruma sokacak iddialara, algı yönetimine, hatta savaşınızın haklılığına, yani bir tür savunma şekline.
Nükleer gerçeklik
Bir büyük güçler savaşı için kıyamet senaryosunun devreye girmesi gerekir. Yaklaşık 6 bin ila 7 bin nükleer başlığın karşılıklı kullanıldığı bir çatışma, insanlığın ve dünyanın büyük bölümünün sonunu getirecek niteliktedir. ABD ile Çin veya ABD ile Rusya arasında doğrudan nükleer savaş, ikinci vuruş kapasitesi, komuta-kontrol sistemlerinin varlığı ve karşılıklı yıkımın kesinliği nedeniyle rasyonel değildir. Yapay zekâ simülasyonları da dâhil olmak üzere rasyonel analizler, böyle bir senaryonun “kazananı” olmadığını gösterir. Bu nedenle “üçüncü dünya savaşı” söylemi, gerçekçi bir stratejik analiz olmaktan çok, ya abartı ya da bilinçli bir araçtır.
Sonuç
Yerel ve bölgesel çatışmaları önlemek için çaba göstermek ile büyük bir dünya savaşına teslim olmak aynı şey değildir. Bugünkü gerilimler, klasik dünya savaşı tarifine uymamaktadır. 1945’ten sonraki nükleer düzenin çöküşü, yeni bir “üçüncü”yü otomatik olarak doğurmaz; yeni bir kurgu, yeni bir dönüşüm ve yeni bir durum değişikliği gerektirir. Benim tezim nettir: Klasik zafer yoktur; stratejik durum değişikliği vardır. Bu üçüncü dünya savaşı söylemini ciddiye alıp besleyenler, insanlığın tamamına yönelik bir aldatma içindedir. Gerçekçi bakış, ne savaş istemektir ne de kaçınılmaz diye kabul etmektir; güç dengelerini, hibrit tehditleri ve nükleer gerçekliği doğru tarif ederek barışı mümkün kılmaktır.
Eğer olur ise bir sonraki dünya savaşı, belki de bir yok oluştur; bu neden ikide bir söylenir ki? Bu bir Hollywood’un Mad Max türü film serisi değildir. Senaryolar için dikkat edilmelidir. Gerçekçi olunması insanlığa hizmettir. Gerçekten barış isteyen olmak demektir. Nasıl küresel ısınma konusunda belli ülkeler ve politikacılar ikilem içinde hareket ediyorlar ise dünya savaşı için de ikilem görülmektedir.
Dipnotlar:
¹ Gideon Rachman, *War is Interested in You: The Breakdown of International Order and the Threat of World War Three* (London: Bodley Head, 2026); ayrıca bkz. Rachman, “Are we sleepwalking into World War III?”, *Financial Times*, 30 Ekim 2026.
² Winston Churchill, *The Gathering Storm* (London: Cassell, 1948); Charles de Gaulle, Bar-le-Duc konuşması, 28 Temmuz 1946.
³ Jay Winter, “The Myth of a ‘Second Thirty Years War’”, *European Network Remembrance and Solidarity*, 16 Nisan 2025; Michael Howard, “A Thirty Years’ War? The Two World Wars in Historical Perspective”, *Transactions of the Royal Historical Society*, 1993.
⁴ Parag Khanna, “Futurist Parag Khanna fears we’re already in third world war”, *The National*, 29 Ekim 2026.
⁵ Sarah Paine, *The Diary of a CEO* podcast röportajı, Ekim 2026; ayrıca bkz. “It looks like World War III”, *The Economic Times*, 30 Ekim 2026.
⁶ Rachman, *War is Interested in You*; “Are we sleepwalking into World War III?”, *Financial Times*, 30 Ekim 2026.
⁷ Donald Trump – Volodymyr Zelenskyy görüşmesi, Oval Office, 28 Şubat 2025; çeşitli uluslararası basın organları.
⁸ Mark Rutte, NATO Genel Sekreteri açıklamaları, 2025; *The New York Times* röportajı, Temmuz 2025.
⁹ Sergey Lavrov, Gorchakov Fund toplantısı ve çeşitli 2026 açıklamaları; TASS ve uluslararası basın.
Kaynaklar:
Churchill, Winston. *The Gathering Storm*. London: Cassell, 1948.
De Gaulle, Charles. Bar-le-Duc konuşması. 28 Temmuz 1946.
Howard, Michael. “A Thirty Years’ War? The Two World Wars in Historical Perspective.” *Transactions of the Royal Historical Society*, 1993.
Khanna, Parag. “Futurist Parag Khanna fears we’re already in third world war.” *The National*, 29 Ekim 2026.
Paine, Sarah. *The Diary of a CEO* podcast. Ekim 2026.
Rachman, Gideon. *War is Interested in You: The Breakdown of International Order and the Threat of World War Three*. London: Bodley Head, 2026.
Rachman, Gideon. “Are we sleepwalking into World War III?” *Financial Times*, 30 Ekim 2026.
Rutte, Mark. NATO Genel Sekreteri açıklamaları ve *The New York Times* röportajı. 2025.
Winter, Jay. “The Myth of a ‘Second Thirty Years War’.” *European Network Remembrance and Solidarity*, 16 Nisan 2025.
Lavrov, Sergey. Çeşitli 2026 açıklamaları. TASS ve uluslararası basın.
Trump, Donald ve Volodymyr Zelenskyy. Oval Office görüşmesi. 28 Şubat 2025.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
Hakkında daha ayrıntılı: üçüncü dünya savaşıGürsel Tokmakoğlu
DAHA FAZLA HABER OKU
Hasan Köse Bilginin doğal hiyerarşisi: Gerçeklikten teknolojiye uzanan bilgi zinciri (12)
Gürsel Tokmakoğlu İklim değişikliğinin ekonomik, ekolojik ve jeopolitik boyutları
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.