Cumhuriyetin ilk yıllarında özel teşebbüsü esas alan, devletin yönlendirici ve destekleyici rol üstlendiği ekonomik model 1929’daki Büyük Buhran’la sarsıldı. Özel teşebbüsün yetersiz kalması, dış ticaret açığı ve döviz sıkıntısı, SSCB’nin planlı ekonomik kalkınma modelinin sonuçlarının başarılı bulunması genç cumhuriyete ekonomik kalkınmada devlet rolünün cazibesini artırdı.
"Devletçilik" ilkesi de resmî olarak ilk kez parti programına girmiş ve Altı Ok simgesi tamamlanmıştı. Kongre tutanaklarına da şöyle geçmişti:
Ferdî mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber, mümkün olduğu kadar az zaman içinde milleti refaha ve memleketi mamuriyete eriştirmek için, milletin umumî ve yüksek menfaatlerinin icap ettirdiği işlerde –bilhassa iktisadî sahada– Devleti fiilen alâkadar etmek mühim esaslarımızdandır.
Birinci ve ikinci beş yıllık sanayi planlarının sanayi kolları üzerinde etkili olması amaçlanmıştı. İlki 1933 yılında İktisat Bakanı Celal Bayar’ın siyasi ve iktisadi liderliğiyle hazırlanmaya başlanacak, Sovyet ve Amerikalı uzman heyetlerinin yurdun dört bir yanını gezerek sundukları raporlar dikkate alınacaktı.
1934’te de yürürlüğe konarak büyük bir başarıyla nihayete erecekti. Temel tüketim maddeleri olan şeker, bez, şişe-cam, kâğıt gibi kalemlerdeki dışa bağımlılık ciddi şekilde azaltıldı. 1 Kasım 1938’deki Meclis açılışında rahatsızlığı nedeniyle bulunamayan Mustafa Kemal Atatürk’ün konuşması Celal Bayar tarafından okunmuş, Atatürk bu konuşmada birinci beş yıllık sanayi planının başarısını şu şekilde dile getirmişti:
Birinci beş yıllık sanayi planımız başarı ile bitmek üzeredir. Buna ek olarak, üç yıllık bir maden işletme programı hazırlanmış ve uygulanmasına başlanmıştır. Bu üç yıllık maden programının büyük bir kısmını içine alarak ve şeker endüstrisini de genişleterek makine, kimya, gıda maddeleri, toprak ve su ürünleri, ev yakıtları sanayii ile liman inşası, taşıma araçlarının çoğaltılmasını ve deniz işleri için duyduğumuz ihtiyaçları da içeren ve belirten dört yıllık üç numaralı yeni bir program yapılmış ve açıklanmıştır.
İkinci sanayi planında birincisinden kazanılan tecrübe ve deneyimlerden ötürü yurt dışı uzmanlarına ihtiyaç duyulmadı. Türk mühendis ve iktisatçılarından oluşan Sanayi Tetkik Heyeti tarafından hazırlanarak yürürlüğe konuldu. Bizzat Atatürk’ün direktifleriyle hazırlansa da uygulanmasına Atatürk’ün ömrü vefa etmedi.
Zaten ikinci beş yıllık plan II. Dünya Savaşı’nın getirdiği zorluklar sebebiyle de başarılı olamadı. Ağır sanayi tesislerini kurmak ve makinelerini üretmek o dönemin savaş koşullarına göre çok zordu. Batı’dan ithal edilecek makine, teçhizat ve teknoloji harcamaları dünyayı kasıp kavuran savaşa önlem olarak ordunun modernizasyonuna ayrıldı.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünyadaki ekonomik dengeler kökten değişti. İkinci Sanayi Kalkınma Planı’nın başarısızlıkla sonuçlanması tek parti hükümetini yeni arayışlara itti. Dünya ise SSCB ve ABD ekseninde iki kutuplu bir dünya düzenine doğru gitmekteydi. SSCB’nin Boğazlar ve Doğu Anadolu’daki toprak talepleri Türkiye’yi doğal olarak Batı bloğuna yaklaştırdı.
Sıkça sanılanın aksine ABD yardımları Menderes iktidarıyla birlikte gelmedi.
fazla okuBu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
1947’de ABD Başkanı Harry Truman, Sovyet tehdidi altında olduğunu düşündüğü Türkiye ve Yunanistan’a askerî ve mali yardım yapılmasını öngören, daha sonra kendi adıyla anılacak doktrini duyurdu. İlk etapta Türkiye’ye 100 milyon dolarlık askerî destek ayrıldı. 1948’de Marshall Planı’na dâhil edilen Türkiye’ye bu sefer sadece kendilerinin izin verdiği alanlara yatırım yapması şart koşuldu.
Bu dönemde Ankara'ya gönderilen Amerikan uzman heyetlerinin hazırladığı Hilts, Thornburg ve Barker raporları, ülkenin hangi alanlarda yatırım yapması gerektiği konusunda da belirleyici oldu. ABD’nin isteği açıktı. Ağır sanayileşme planları yerine tarım ve ham madde odaklı sanayileşme dayatıldı. Amerikan otomobillerinin satışı için demir yolu yapımından vazgeçirilerek kara yolu yapımına ağırlık verildi. Traktör satışları başlayınca köylerde azalan iş gücü nedeniyle köyden kente göç tetiklendi.
Daha sonra gecekondu mahallelerinin mantar gibi giderek çoğalmasına neden oldu. Amerikan traktörünü alan köylü Amerikan yakıtına, yedek parçasına da mecbur bırakıldı. Böylelikle Türkiye’nin ekonomik rotası Washington'da çizilen bir yapıya sürüklenmeye başladı.
7 Eylül 1946’da alınan kararlarla ithalat patladı. Türkiye kısa sürede Amerikan mallarıyla dolmaya başlayınca Türk lirası yüzde 50'ye yakın bir oranla devalüe edildi. Böylelikle ithalat azalacak, Türk mallarının fiyatı azalınca da ihracat artacak. Düşünülen buydu fakat evdeki hesap çarşıya uymadı. Tarım ürününden başka satacak bir şeyi olmayan Türkiye, ithalata olan bağımlılığını kıramadı.
Sandıktan ekonomiye
1950’de tek partili hayatın sona ermesiyle birlikte halk ilk defa sandıkta söz sahibi olduğunu hissetti. Artık siyaset sadece Ankara sınırlarında sınırlı kalmadı. Esnafından köylüsüne kadar yurdun her bir köşesinde, toplumun her kesiminde karşılık bulmaya başladı. Demokrat Parti daha iktidara gelir gelmez döviz ve ithalat sınırlamasını kaldırdı. Piyasaya bol şekilde ithalat maddelerinin girmesini sağladı.
Ziraat Bankası'nın aracılığıyla çiftçilere ucuz ve bol miktarda kredi verilmesiyle çiftçinin eline sıcak para geçti. Çiftçiden alınan ürün fiyatları da yüksek tutuldu. 1951’de çıkarılarak 1954’te kapsamı genişletilerek yeniden yürürlüğe konulan “Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu” ile yabancı yatırımının yasal güvence altına alınması sağlandı. Ama alınan kararlar kısa bir rahatlama yarattıysa da devamlılık sağlanamadı.
Kore Savaşı’nın yarattığı tahıl ve maden fiyat artışı tarım ülkesi olan Türkiye’ye kısa vadede ciddi gelir kazandırdı. Fakat savaşın bitmesiyle tarım gelirleri birden hızlıca düşerek Türkiye’nin ihracat gelirlerini azalttı. 1954 yılında yaşanan kuraklık da Türkiye’nin dışarıdan buğday ithal etmesini zorunlu kıldı.
Demokrat Parti hükümeti elinde yeterince kaynak olmamasına rağmen ciddi altyapı ve fabrika yatırımlarına yönelince karşılıksız para basmaya başladı. Bu da enflasyona neden oldu. İthalat ve ihracat dengeleri de bozulunca döviz kıtlığı başladı. Ekonomik kriz derinleşince Türkiye borçlarını ödeyemez oldu. IMF, ABD ve Batılı devletler kredi vermeyi kesti. Yeni kredi vermeyi tek bir koşula bağladı: “Ekonomik İstikrar Programı” yani “Devalüasyon”.
Hükümet bu dayatmaya boyun eğdi. Dolar kuru yaklaşık 2,80 TL'den 9 TL'ye çıkarılarak Türk lirasında yüzde 69 değer kaybına neden oldu. Dış borçların ertelenmesi için de masaya oturuldu. Dış borç ödemeleri ertelendiyse de bunun ekonomik bedeli çok ağır oldu. Enflasyon patladı.
Hayat pahalılığı arttı. Muhalefet ve iktidar partisi arasındaki gerilim yükseldi. Sert eleştirilere karşı sert önlemler alınmaya başlandı. Artan muhalefeti bastırmak için basına sansür uygulandı. Bir yandan gazeteciler tutuklanırken bir yandan muhalefet partilerinin mitingleri engellenmeye çalışıldı. Bunlarla da yetinilmedi. Mecliste tahkikat komisyonu kurularak muhalefet partilerinin faaliyetlerinin araştırılması istendi. En tepki çekeni ise komisyona yargılama yetkisinin verilmesiydi.
Bu toplumsal baskı ve ekonomik kriz (her ne kadar “Ekonomik İstikrar Programı”nın kabulüyle yeni kredilerle ülkeye döviz girmiş, ekonomi bir nebze olsun nefes almış olsa da) öğrenci ayaklanmaları ve ordunun rahatsızlığının sonucu olarak 27 Mayıs 1960 darbesini getirdi. Ekonomik krizin üzerinden henüz 2 yıl bile geçmemişti.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
DAHA FAZLA OKU
Hakkında daha ayrıntılı: Demokrat Partiekonomik krizMarshall Planı
DAHA FAZLA HABER OKU
Doç. Dr. Ali Oğuz Diriöz Hindistan, Körfez'in yerini alarak dünyanın veri merkezi üssü olabilir mi?
Gürsel Tokmakoğlu F-35: Küresel konseptin ilk ve tek modeli, takip uyumsuzluğu ve hazırlık tecrübesi
Müjgan Halis Tartının ötesine bakmak: Metabolik Özgürlük
Bayram Ali Akyüz Hedef köleliği: Modern çağın beyaz yakalı sömürüsü
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.