Seçmen tercihlerini tartışsak mı?

Şöyle bir paragraf vardı yazıda:

“…Garip garip anket sonuçları görmeye başladık. Sanki insanlar bütün partilerin üzerini çizmiş gibi. Âdeta sahip oldukları üzerinden değil, sahip olabilecekleri üzerinden siyasal tabloyu okuyor ve yüzde 35’ler düzeyinde oy vermemeyi ya da geçersiz oy vermeyi düşünüyor.

Sorun, hangi partinin oy kaybedip kaybetmediği ya da ne kadar oy kaybettiği değil, seçmenin giderek siyaset kurumuna güvenini topyekûn kaybetmesi gibi duruyor. Eğer durum gerçekten böyleyse bildiğimiz siyaset pratiğinin dışında bir yere doğru savrulma yaşanır mı diye düşünmek gerekir…”

Bu anketlerde üzerinde durulması gereken bir başka nokta da fon skandalıyla iyice sempati kaybı yaşadığı öne sürülen iktidar partisinin yaşanan ekonomik krize rağmen aldığı oylar…

Çeşitli rakamları bir daha hatırlayalım:

AREA’nın anketine göre kararsızların oranı da AKP’nin oy oranı da yüzde 23,5. YENİ Parti yüzde 17,9. Anketlerdeki tek değişiklik 4’üncü sırada görülüyor. AREA’da 4’üncü sırada yüzde 5,7 ile İYİ Parti var.

MetroPOLL’ün anketinde protesto oyu vereceklerle kararsızların toplam oranı yüzde 24,7. AKP yüzde 23, YENİ Parti yüzde 18,1 ve İYİ Parti yüzde 8,1.

Özdemir Araştırma’ya göre kararsızlar yüzde 23,1, AKP yüzde 23, YENİ Parti yüzde 19, DEM yüzde 7,5.

En dramatik sonucu kıdemli araştırma şirketi SONAR bulmuş. SONAR’ın anketine göre kararsızların ve görüş belirtmek istemeyenlerin oranı yüzde 33,1. AKP yüzde 19,8, YENİ Parti yüzde 18,8. İYİ Parti yüzde 10,1…

Ekonomik tabloya karşın AKP’nin her ankette 1’inci çıkmasına bir de ASAL Araştırma’nın deneklere yönelttiği “Muhalefet ülkeyi yönetebilir mi?” sorusunun yanıtını ekleyelim. Ankete katılanların sadece yüzde 34,5’i bu soruya “evet” yanıtı vermiş.

Toparlarsak…

Yaşanan derin krizlere rağmen iktidar partisi hâlâ -zorla da olsa- birinci parti. Muhalefetin ülkeyi yönetebileceğine yönelik inanç yüzde 30’larda ve oy kullanmayacak, seçimi protesto edecek küskün seçmen oranı da yüzde 30’larda…

Seçmen ne arzuluyor?

Bu sistem içinde yaşamak seçmeni ne kadar rahatsız ediyor ya da ediyor mu?

Seçmenin arzuları yalnızca bilinçli tercihlerinden mi kaynaklanıyor?

Muhalif seçmen bir otorite biçimine karşı çıkarken kendi yaşamında otoriter alışkanlıklarını yeniden üretiyor olabilir mi?

Seçmen gündelik rahatlıklarından vazgeçmek istemediği için mevcut düzene uyum sağlamış olabilir mi?

Bunlar ve benzeri soruların yanıtlarını bulmak hayli zor. Ama olur a, bir ufuk açar düşüncesiyle birkaç düşünürün bazı görüşlerini paylaşayım. Kim bilir, bana olduğu gibi size de farklı şeyler düşündürür belki.

Gilles Deleuze ve Félix Guattari, “Anti-Ödipus: Kapitalizm ve Şizofreni” adlı eserlerinde insanların her zaman kendi özgürlüklerini arzuladıkları ve baskıya doğal olarak karşı çıktıkları varsayımını sorgularlar.

Analizleri rahatsız edici bir ihtimali açığa çıkarır: İnsanlar kendilerine tahakküm eden sistemleri bizzat arzulayabilirler. İktidar yalnızca dışsal bir zorlama yoluyla işlemez; arzularımızı, bağlılıklarımızı, kimliklerimizi ve fantezilerimizi de biçimlendirebilir ve böylece hiyerarşi ile itaati arzu edilir hâle getirebilir.

Alıntıdaki ifade Michael Foucault’nun kitabın İngilizce baskısına yazdığı ön sözden gelir. Foucault burada kitabın gündelik davranışlarda ve arzularımızda varlığını sürdüren faşizme yönelttiği eleştiriyi öne çıkartır.

Bu bakış siyasal direnişin anlamını da dönüştürür. Baskıcı bir hükûmeti devirmek ya da tarihsel faşizmi mahkûm etmek tek başına yeterli değildir. Tahakküm arzusu ilişkilerimizin, kurumlarımızın ve düşünme biçimlerimizin içinde yaşamaya devam edebilir. İnsanlar, bir otorite biçimine karşı çıkarken kendi yaşamlarında otoriter alışkanlıklarını yeniden üretebilir.

Dolayısıyla yazarlar açısından mesele, arzu ile baskıcı sistemler arasında nasıl bir bağ kurulduğunu ve bu arzunun deneylere, özerkliğe ve yeni kolektif yaşam biçimlerine nasıl yöneltilebileceğini anlamaktır.

Faşizme karşı mücadele yalnızca bize tahakküm eden güçlerle değil, bizi tahakküme bağlayan arzularla da yüzleşmelidir.

Peki ama arzular nasıl şekillenir ve bizi nasıl şekillendirir?

Cevabı Slavoj Žižek’te…

Žižek, insanın arzularını, kimliğini ve toplumsal gerçekliği sorgular. Ona göre arzularımız yalnızca bilinçli tercihlerimizden değil, bilinç dışı süreçlerden ve ideolojik kabullerden de etkilenir.

Misal, Lacan’ın “kısmi nesneler” kavramı, arzunun nesnenin kendisinden çok onda bizi çeken belirli bir unsura yönelmesini açıklar. İnsan arzuladığı şeye sahip olsa bile arzusunu bütünüyle sonlandıramayabilir. Çünkü arzu çoğu zaman giderilemeyen bir eksiklik duygusuyla beslenir.

Peki gerçekten istediğimiz şey arzuladığımız nesne midir yoksa onun bize vaat ettiğini düşündüğümüz tamamlanmamışlık mıdır? Belki de insan elde etmek istediği şeyden çok onun kendisinde yaratacağına inandığı duygunun peşinde koşar…

Tam bu noktada Aldous Huxley’i hatırlayalım…

Huxley, bu toplumun birey üzerindeki etkilerini ve özgürlüğün nasıl aşındırılabileceğini sorgular.

“Cesur Yeni Dünya”da insanların baskı ve şiddet yoluyla değil, haz, tüketim, şartlandırma ve sürekli tatmin aracılığıyla denetim altında tutulabileceği bir toplum tasvir eder.

Huxley’in yaklaşımında iktidarın en etkili biçimi, bireyin kendisini özgür hissettiği hâlde özgürlüğünü sınırlayan koşulları fark edememesidir.

Huxley’in bu düşüncesi geleneksel baskı anlayışından farklı bir iktidar mekanizmasına işaret eder. İnsanlar yalnızca cezalandırılma korkusuyla değil, rahatlıklarından vazgeçmek istemedikleri için de mevcut düzene uyum sağlayabilirler. Eğlence, tüketim, anlık hazlar eleştirel düşüncenin yerini aldığında birey kendini sorgulamaktan uzaklaşabilir. Bu noktada iktidarın amacı yalnızca insanların ne yapacağını belirlemek değil, ne isteyeceklerini ve neyi sorgulamaya değer bulacaklarını da şekillendirmek hâline gelir. Huxley’in tasavvur ettiği tehlike, insanların zincirlerle tutulması değil, zincirleri özgürlüklerinin bir parçası sanabilecekleri bir düzenin oluşmasıdır.

Bu düşünce günümüz açısından da önemli bir soruyu gündeme getirir: İnsan kendisini mutlu ve özgür hissettiği sürece gerçekten özgür müdür? Özgürlük sadece istediğini yapabilmekten ibaretse arzularımızın nasıl şekillendirildiğini sorgulamamız gerekmez mi? Huxley’in eleştirisi konforun veya mutluluğun kendisine değil, bunların eleştirel düşünmenin ve bağımsızlığın yerine geçirilmesine yöneliktir. Çünkü bir insanın özgürlüğünü kaybetmesi için her zaman zorla susturulması gerekmez; bazen sorgulamaya ihtiyaç duymadığına inanması da yeterlidir…