16 Kasım 2026, Pazartesi · 08:47 Piyasalar Kapalı
borsapanel.com Borsanın nabzı, tek panelde.
Abone Ol

Fonzede reel sektör ve patronların bilişsel sorunları

Fonzede reel sektör ve patronların bilişsel sorunları

4.500 reel sektör şirketinin 116,2 milyar TL’si fonlarda kaldı Şirket portföyü ihtiyatlı yönetilmeli Şirketleri sofistike yatırımcı diye biliyoruz Patronları yaş tahtaya bastıran bilişsel dünya Finansal yatırım kararları için de kurumsallaşma önemli

YATIRIM FONU KRİZİ (7)

Belli ki %40 resmî enflasyonun, %50-60 ticari kredi faizinin yarattığı bir ekonomik çevrede işletme sermayesinin borsa işlerine tahsis edilmesi, en azından patronun gözünde en rasyonel tercih olarak görülmüş. “Hangi işte böyle bir para var?” diye düşünmüş herhalde şirket sahipleri. Ancak yüksek getiri arayışının bir yönüyle anlaşılır olması, işletme sermayesinin riske atılmasını kendiliğinden ihtiyatlı bir tercih haline getirmiyor.

Yatırım Fonu Krizi’nin en ilginç noktalarından biri de şirketlerin fonzede olması. Sofistike yatırımcı olarak gördüğümüz şirketlerin bile “fonzede olabilmesi” maalesef “tut kelin perçeminden” diyebileceğimiz bir durum.

4.500 reel sektör şirketinin 116,2 milyar TL’si fonlarda kaldı

TCMB uzmanlarının yazılarının yayımlandığı Merkezin Güncesi blogunda Kadir Gürci ve Ünal Seven tarafından kaleme alınan 4.11.2026 tarihli yazıda, SPK tarafından tasfiye kapsamına alınan fonlarda 15 Eylül 2026 itibarıyla yaklaşık 3.000 reel sektör firmasının toplam 116 milyar TL yatırımının bulunduğuna, bu tutarın 57 milyar TL’sinin para piyasası fonlarında, 31 milyar TL’sinin hisse senedi fonlarında ve 28 milyar TL’sinin de diğer serbest fonlarda bulunduğuna yer veriliyor. Söz konusu firmaların reel sektörün toplam aktiflerinin yaklaşık % 1,2’sini, istihdamının % 0,6’sını, cirosunun %0,9’unu, ihracatının %1,1’ini ve ticari kredi bakiyesinin ise % 0,9’unu oluşturduğu da ayrıca belirtilmiş. Çalışma ilgili fonlarda en az 1 milyon TL yatırım bakiyesi bulunan firmaları da kapsıyor. Bu eşiğin altındaki yatırımlar da eklendiğinde firma sayısı yaklaşık 4.500’e, toplam tutar ise 116,2 milyar TL’ye ulaşıyor.

Şirket portföyü ihtiyatlı yönetilmeli

Şirketlerin, likit portföylerini kısa vadeli nakit akışı planlamaları bağlamında ihtiyatlı bir biçimde yönetmeleri gerekiyor. Özellikle nakdin kıt ve değerli olduğu şu günlerde şirket portföyünün yönetiminde ihtiyatlı olmanın önemi doğal olarak daha da artıyor. Banka finansmanının ardından, borsa finansmanında da önemli zorlukların ortaya çıktığı bir dönemde ihtiyatlı finansal yatırımdan neyi anlamak gerekir? Örneğin yakında ücret, vergi veya tedarikçi ödemelerinde kullanılacak parayla hisse senedi yatırımı yapılmasına ne dersiniz? Olmaz değil mi? Peki, uzunca bir süredir vatandaşın bile “bunda bir iş mi var” dediği, düşük riskli gibi görünen yatırım fonlarına yatırım yapmak nasıl bir fikir? Bu da çok şahane bir tercih değil sanki. Şirket portföyü yönetiminin herhangi bir küçük yatırımcının yatırım tercihlerinden daha öngörülü olması beklenir.

Şirketleri sofistike yatırımcı diye biliyoruz

Gelişmiş ülkelerdeki sermaye piyasası yatırımları bağlamında şirketler “sofistike yatırımcı” olarak kabul edilir. Bu noktada doğal beklenti; şirketlerin karmaşık yatırım koşullarında bile attıkları adımı iyi bilmeleri ve dara düştüklerinde hukukçularından danışmanlarına kadar uzanan ekipleriyle vaziyeti kurtarabilecek durumda olmalarıdır. Bu nedenle de, kuramsal olarak, küçük yatırımcı kadar korunmaya muhtaç olmayan bir yatırımcı sınıfı olarak görülebilirler. Gözlerinin daha büyük, dişlerinin daha keskin ve elbette “bilgiye” daha yakın olması beklenen şirketlerin yatırım işinde de doğru kararlar vereceği düşünülür. Ama Gürci ve Seven (2026) da sunulan veriler, durumun hiç de öyle olmadığını gösteriyor.

Neden sayısı 4.500’e ulaşan reel kesim şirketi fonzede oldu? Bunun kurumsal açıklamasını 1980 sonrasının Türk ekonomisindeki akış üzerinden okumak mümkün. Sanayi, teknoloji ve üretim yerine spekülatif kazanç biçimlerinin öncelik kazandığı, yüksek enflasyonlu üçüz açık ekonomisinde şirketler kesiminin bu kadar yoğun biçimde borsa işlerine kafayı takmasını aslında olağan karşılamak gerekiyor. Belli ki %40 resmî enflasyonun, %50-60 ticari kredi faizinin yarattığı bir ekonomik çevrede işletme sermayesinin borsa işlerine tahsis edilmesi, en azından patronun gözünde en rasyonel tercih olarak görülmüş. “Hangi işte böyle bir para var?” diye düşünmüş herhalde şirket sahipleri. Ancak yüksek getiri arayışının bir yönüyle anlaşılır olması, işletme sermayesinin riske atılmasını kendiliğinden ihtiyatlı bir tercih haline getirmiyor. En azından bu defa öyle olduğunu gördük.

Patronları yaş tahtaya bastıran bilişsel dünya

Piyasayı duvara toslatan tetikleyici unsur; çeşitli sermaye piyasası suçlarının etrafında şekillendiği giderek belirginleşen bir yatırım sisteminin, MSCI ve benzeri kurumların tepkileriyle gelen dış şoklar karşısında sarsılması ve bu sarsıntının zamanında ve etkili müdahalelerle yönetilememesiydi. Ancak şirket fonlarının yönetimi açısından işi bu noktaya getiren kararlarda şirket yöneticilerinin, aslında patronların, yatırım süreçlerindeki davranışsal eğilimlerinin de payı olabilir. Gelin biraz sesli düşünelim bu olası bilişsel hataları.

1) Aşırı özgüven: Düşük riskli görünümde olsun olmasın, fonlara yönelik yatırım kararlarının patronun aşırı özgüvenli (overconfidence) davranışlarıyla şekillenmiş olduğu düşünülebilir. Aşırı özgüven, kişinin bilgi ve öngörü yeteneğini olduğundan yüksek görmesi olarak tanımlanabilir. Bu noktada piyasa bilgisi ve deneyimi kendince zirve yapan patronun adeta “tutmayın küçük enişteyi” kafasıyla yatırıma yönelmiş olması da mümkündür. İşin ilginci, patronun geçmişte borsa dâhil birçok spekülatif işten kazanç sağlamış olması, bu özgüveni daha da beslemiş olabilir. Belki de, “dün kazandık, yine kazanırız, yürüyelim” demiştir patron. Bu hareket biçimi geçmiş başarıların devam edeceği beklentisine dayanıyor olabilir. Birkaç başarılı işlemin kalıcı yatırım becerisinin kanıtı sayılması, piyasa koşullarının ve aşağı yönlü risklerin hafife alınmasına sebebiyet vermiş olabilir.

2) Zihinsel muhasebe: Zihinsel muhasebe (mental accounting), paranın kaynağına veya kullanım amacına göre zihinde ayrı hesaplarda değerlendirilmesidir. Örneğin bir patron, şirketin “işletme sermayesi” olarak gördüğü yaşamsal likiditeyi titizlikle korurken, “fazla nakit” olarak etiketlediği likiditeyi riskli fonlara yatırmakta daha rahat davranabilir. Buradaki sorun, kısa dönem için “fazla” olarak görünen likit varlıkların yönetiminde ortaya çıkabilecek risklerin daha az önemli görülmesi olabilir. Ayrıca daha önceki benzer fon yatırımlarından elde edilen kazançlar da “şirketin esas faaliyetlerinden kazanılmamış para” diye daha kolay riske atılıyorsa, zihinsel muhasebeye “kazanç parası etkisi” (house money effect) de eşlik ediyor olabilir. Bu düşünceyle hareket eden patronlar, kumarhanede kazandığı fişleri cebinden çıkan paradan daha rahat riske atan bir oyuncu gibi, önceki dönemlerde elde ettikleri fon getirilerini de şirketin diğer kaynaklarına göre daha kolay gözden çıkarılabilir saymış olabilir. Her iki durumda da paraya verilen zihinsel etiket, risk algısını bozmuş olabilir.

3) Doğrulama yanlılığı: Kişi, mevcut kanaatini destekleyen bilgileri öne çıkarırken tersini söyleyenleri geri plana itebilir. Buna davranışsal finansta doğrulama yanlılığı (confirmation bias) deniyor. “Bu fon sağlam” diye karar veren patron, yüksek getirileri ve para yöneticisinin güven veren açıklamalarını önemseyip portföydeki yoğunlaşma risklerini küçümsüyor olabilir. Patronun kanaati yönetim kurulundaki tartışmanın da sınırını çiziyorsa, bu eğilim kurumsal bir boyut kazanabilir. Yönetim kurulunda kimse kuşkularını dile getirip huzur kaçırmak istemiyorsa, patronun fikri de kolayca “ortak akıl” olabilir. Tabii, arada “aslansın, kaplansın” diyen mürit de şeyhini uçurabilir.

4) Sürü davranışı: Şirketler birbirlerine bakarak da yaş tahtaya basmış olabilir. Burada iki davranışsal kavram devreye giriyor: Başkalarının tercihini doğruluğun kanıtı saymak (sosyal kanıt) ve bağımsız değerlendirme yerine bu tercihleri sürü davranışı gösterecek şekilde takip etmek. “Bizim sektörde herkes bu fonda, koskoca şirketler yanlış yapacak değil ya” düşüncesi mesela. Böylece başkalarının yatırımı güvence gibi algılanırken, aynı risk çok sayıda şirketin bilançosunda birikmiş olabilir.

5) Kontrol yanılsaması: Piyasayı ve siyaseti iyi okumakla övünmenin bir adım ötesinde kontrol yanılsaması (illusion of control) bulunabilir. Bu durum, kişinin kendi etkisi dışındaki sonuçları kontrol edebileceğini düşünmesine neden olabilir. Örneğin, “bendeki burun kimse de yok, piyasayı da, siyaseti de, piyasadaki siyaseti en iyi ben koklarım” demek çokbilmişlikle kontrol yanılsaması arasındaki çizgiyi inceltebilir. Bu inançla rasyonel tercihler geri plana itilirse, işler tersine döndüğünde şirketin varlık kalitesini korumaya o burun yetmeyebilir.

5) Kayıptan kaçınma ve zararı kabullenmeme: Son olarak, kriz öncesinde çıkış imkânı varken zararına satmamakta ısrar edilmişse, kayıptan kaçınma ve zararı kabullenmeme de devreye girmiş olabilir. “Şimdi çıkarsam zarar kesinleşir, biraz bekleyeyim” düşüncesi, şirketin rasyonel likidite yönetimi yapmasının önüne geçebilir.

Finansal yatırım kararları için de kurumsallaşma önemli

İş dünyasındaki deneyim ve başarı, siyasetin ve piyasaların iç içe geçtiği karmaşık yatırım ilişkilerini değerlendirmede her zaman yeterli olmayabilir. Yatırım fonu sektöründeki sahteciliklerin neden olduğu büyük finansal başarısızlıkta reel sektör şirketlerinin de zarara uğramasının altında; açgözlülüğün yanı sıra patron şirketlerinin karar alma süreçlerindeki tek sesliliğin de rolü olabilir. Ancak 4.500 reel sektör şirketi fonzede hâline getiren süreçte kurumsallaşamamış şirket yönetimlerinin ve yatırım yönetimindeki bilişsel yanılgıların da payının olup olmadığını sorgulamak gerekiyor.

[1] https://tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/blog/tr/main%2Bmenu/analizler/fon_tasfiyeleri_ve_reel_sektor_firma_verileri_ne_soyluyor?utm_source

İlgili Haberler
Makroekonomi SPK, tasfiye kapsamındaki fon hisselerinin neden geri alındığını açıkladı Paratic · 18 dk önce Makroekonomi Otomotivde üretim düştü, ihracat geliri arttı Sözcü Ekonomi · 20 dk önce Makroekonomi COP31 kapsamında Mavi Vatan temizliği Yeni Asır Ekonomi · 21 dk önce Makroekonomi TCMB rezervlerindeki artış, Goldman Sachs'ın dikkatini çekti: "Kayıp fazlasıyla telafi edildi" CNBC-e · 22 dk önce Makroekonomi Emekli maaşlarında yeni yol haritası: 5 soruda zam hesabının şifreleri Haber.com Ekonomi · 34 dk önce

Yorumlar (0)

Giriş yaparak yorum yazabilirsin.

İlk yorumu sen yaz.