19 Kasım 2026, Perşembe · 08:45 Piyasalar Kapalı
borsapanel.com Borsanın nabzı, tek panelde.
Abone Ol

Demokrasi, ahlak ve ekonomi ilişkisi

Demokrasi, ahlak ve ekonomi ilişkisi

Türkiye hukukun üstünlüğü endeksinde 149. sırada bulunuyor Demokrasi, suistimali sınırlayacak hesap verme mekanizmalarına sahiptir Ahlak, pratik kurallar ve değerler bütünüdür

Demokrasi ve sivil haklar, hukukun üstünlüğü ve kurumların güvenilirliği aracılığıyla uzun vadeli büyümeyi teşvik etmektedir. Bilimsel çalışmalar, demokratik standartlardaki gelişmenin büyüme üzerinde pozitif bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir.

İktisatçılar tarafından ülkenin yaşamakta olduğu ekonomik krizden çıkış noktasında öne sürülen reçetelerin içerisinde ilk maddeler olarak son zamanlarda temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu’nun (HSYK) özerk bir yapıya tekrar kavuşturulması gibi alanlarda yargı reformunun yapılması şeklinde ekonomi haricindeki önerilerin yoğun olarak gelmekte olduğunu görüyoruz.

Dolayısıyla bu haftaki yazımı “Demokrasi, ahlak ve ekonomi ilişkisi” üzerine hazırlamayı düşündüm. Bu tür derinlikli yazıları hazırlamadan önce yapmakta olduğum kaynak taramaları için bilgisayarımın başına oturarak Google aramasına “Demokrasi Endeksi Türkiye 2026” kelimelerini yazdığımda karşıma ilk sırada çıkan T24 internet haber sitesinde yayımlanmış olan “Küresel Demokrasi Durumu 2026 Raporu” başlıklı bir haber oldu. Ancak T24 gazetesinin internet sitesine erişim yasağı getirildiği için haberin içeriğine erişmek mümkün değildi! Sadece T24 uygulaması üzerinden erişim imkânı verilmekteydi. Yaşanan bu durum bile ülkenin geldiği yasakçı, otoriter seviyeyi gayet net bir şekilde gözler önüne sermektedir.

Türkiye hukukun üstünlüğü endeksinde 149. sırada bulunuyor

İlgili rapora göre Türkiye hukukun üstünlüğü endeksinde 173 ülke arasında 149. sırada bulunuyor. Hukukun üstünlüğünü 4 temel faktör üzerinden değerlendiren International IDEA raporunda Türkiye, Azerbaycan ve Rusya tüm göstergelerde düşük performans gösteren ülkeler arasında yer almaktadır.

International IDEA, hukukun üstünlüğünü yolsuzluk, yargı bağımsızlığı, kişisel bütünlük ve güvenlik ile yasaların öngörülebilir uygulanması şeklinde 4 temel faktör üzerinden değerlendirmektedir.

Demokrasi ile ekonomi arasındaki bağlantıya gelecek olursak konunun ekonomik gelişme, büyüme, kurumların kalitesi ve mülkiyet hakları temelinde çatışmacı, bağdaşmacı ve şüpheci olmak üzere üç temel yaklaşımla ele alındığını görüyoruz.

Çatışmacı yaklaşım: Lipset gibi düşünürlerin temellerini attığı bu görüşe göre, demokrasi ekonomik gelişmenin ileri bir aşamasında (orta sınıfın güçlenmesiyle) ortaya çıkmaktadır. Ayrıca kimi teorisyenlerin demokrasinin getirdiği yüksek maliyetler ve kısa vadeli popülist politikaların ekonomik büyümeyi yavaşlattığını, kalkınmanın ilk evrelerinde otoriter rejimlerin daha hızlı sonuç verebileceğini savunmakta olduğunu söyleyebiliriz.

Bu yaklaşıma göre bir ülkede demokrasinin yerleşebilmesi için orta gelirli toplumsal sınıfın hâkimiyetinin artmasını bekliyor olmamız gerekmektedir. Ancak gelir dağılımı düzelmeden, ekonomik kalkınma sağlanmadan demokrasinin köklenemeyeceği gerçeğini kabul ettiğimiz takdirde, toplumsal çatışmaların artmasının demokratik kuralların yerleşmesini de sürekli öteleyeceği gerçeğini kabul etmemiz gerekmektedir.

Pozitif yaklaşım: Bu görüşe göre demokrasi ve sivil haklar; hukukun üstünlüğü, şeffaflık, mülkiyet haklarının korunması ve kurumların güvenilirliği aracılığıyla uzun vadeli ekonomik büyümeyi doğrudan teşvik etmektedir. Bilimsel çalışmalar (örneğin Türkiye ekonomisi üzerine yapılan bazı eşbütünleşme analizleri), demokratik standartlardaki gelişmenin ekonomik büyüme üzerinde pozitif bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir.

Demokrasi, suistimali sınırlayacak hesap verme mekanizmalarına sahiptir

Bu yaklaşım demokrasiyi ekonomik özgürlükleri maksimize eden, özel alanı ve mülkiyet haklarını koruyan, yatırımları uyaran ve kaynakların en verimli şekilde kullanımını sağlayan etkili bir araç olarak tanımlamaktadır.

Demokrasi sayesinde daha özgür bir basın, seçim rekabeti ve örgütlenme hakkı, devleti kaynaklarını daha etkin kullanmaya zorlamaktadır. Bu yönüyle demokrasi, yürütmenin yapacağı faaliyetlerde suistimali sınırlayacak hesap verme mekanizmalarına sahiptir. Bu mekanizmalar arzu edilmeyen hükümet faaliyetleri için cezalandırma ve arzu edilenler için ödül veren bir denetim sistemi sağlamaktadır. Bu nedenlerden dolayı demokrasi kamu kaynaklarının daha etkin alanlara tahsisini sağlayarak ekonomik büyümeyi teşvik etmektedir.

Şüpheci yaklaşım: Demokrasi düzeyi ile ekonomik büyüme oranları veya iktisadi özgürlükler arasında doğrudan, mutlak ve anlamlı bir neden-sonuç ilişkisi bulunamadığını öne süren yaklaşımdır; ekonomik başarının siyasi rejimin türünden ziyade piyasa yapıları ve kurumsal altyapıyla ilgili olduğunu vurgulamaktadır.

Demokrasi kavramından ne anladığımızı da bu noktada tekrar bir hatırlatmakta yarar görüyorum. Herkese eşit oy hakkı özelinde düzenli, serbest ve adil bir şekilde gerçekleşmekte olan seçim sistemi eşliğinde, devlet kurumlarının seçilmiş siyasilerden oluşan parlamentoya karşı sorumluluk duyduğu, toplumsal ifade ve örgütlenme hürriyetini garanti etmekte olan sivil haklar kapsamı şeklinde özetleyebiliriz.

Tarihte “bir ülkenin ekonomik durumu ne kadar iyiyse, demokrasiyi sürdürme şansı da o kadar yüksektir” şeklindeki düşüncenin de genelgeçer bir ön kabul olduğunu görmekteyiz. Bir ülkede gelir dağılımında artan adaletsizlikler, düzenli yapılan servet transferleri ve toplumun eğitim seviyesinin azaltılması gibi siyasi tercihler düşük gelirli kesimleri hızla ötekileştirerek orta sınıfı daraltırken aynı zamanda bu kesimin kendi geleceğine yönelik olarak karar verme eğilimlerini de düşürmektedir. Bu durumda geleceğini asgari müşterek garantide sürdürebilmek üzere metazori olarak “otoriteye biat etme güdüsü” ile hareket edilmesi durumu geçerlilik arz etmektedir.

Ahlak, pratik kurallar ve değerler bütünüdür

İlişkinin ahlak boyutunda insanların eylemlerinin ve bu eylemlerin dayandığı ilkelerin “iyi” ve “kötü” kavramları üzerinden felsefe alanında derinlemesine incelendiğini görüyoruz. Ahlak belirli bir toplumda, kültürde veya çağda geçerli olan, insanların nasıl davranması gerektiğini belirleyen pratik kurallar ve değerler bütünüdür.

İnsanın hayatı boyunca kendisine “İyi nedir?”, “Doğru eylem nedir?” şeklinde temel soruları sormasının özünde “etik” değerlere sahip olmak düşüncesinin yattığını düşünebiliriz. İyi ve kötü eylemlerin değerini ve toplumsal etkilerini belirleyen temel yargılarını kaybetmekte olan bir ülkenin iktisadi olarak kalkınması ve ekonomik olarak gelişmesi söz konusu olamaz.

Toplum içerisinde bir bireyin gayriahlaki eylemlerde bulunurken ne ölçüde tamamen kendi iradesiyle hareket ettiği ve eylemlerinin sonuçlarının sorumluluğunu üzerinde taşıyıp taşımadığı da toplumsal özgürlük sınırlarını belirlemektedir.

Kişilerin gerçekleştirdikleri eylemlerini ahlaki yönden ölçerek kendilerini yargıladıkları iç seslerinin yani “vicdanlarının” olması ya da olmaması çok temel bir durumdur. Bu noktada son olarak da ruhun iyiye yönelme imkânına sahip olabilmesi ve ahlaki yönden güzel olanı yapma eğiliminde olması şeklinde ifade edebileceğimiz “erdem” kavramı ile çevrelenmiş olması gerekmektedir.

İlginçtir, liberalizmin ve klasik iktisadın üstadı olarak kabul edilen Adam Smith esasında bir ahlak filozofudur. Ahlak felsefesi ve teorilerinin temel kavramlarını özümseyemeyen toplumların iktisadi olarak sürdürülebilir bir gelişme sağlaması çok zordur.

Son olarak son 20 yıl içerisinde otoriter yönetim anlayışına sahip ülke sayısının artıyor olması gerçeğinin yanında, dünyadaki en gelişmiş zengin ülkelerin demokrasi ile yönetiliyor olmasının bir sürpriz olmadığını unutmamalıyız.

1 https://t24.com.tr/gundem/kuresel-demokrasi-durumu-2026-raporu-turkiye-hukukun-ustunlugu-endeksinde-173-ulke-arasinda-149uncu-sirada,1350411

2 https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/393349

İlgili Haberler
Makroekonomi GTA 6 fırtınası: 13 yıl beklendi, ilk günden tarih yazdı CNBC-e · 18 dk önce Makroekonomi Beş kriterde büyüyenler arasında yıllık getiride yüzde 156 ile ilk sırada Ekonomi Gazetesi · 19 dk önce Makroekonomi Kesinti yoluyla ödenen vergilerin kurumlar vergisinden mahsubu Ekonomi Gazetesi · 25 dk önce Makroekonomi Binance soygununda yeni gelişme! Mahkemeden 18 dev şirkete dondurma kararı CNBC-e · 25 dk önce Makroekonomi Tekdüzen Hesap Planı cezaları, fiili tespit olmadan ceza kesilemez! Ekonomi Gazetesi · 26 dk önce

Yorumlar (0)

Giriş yaparak yorum yazabilirsin.

İlk yorumu sen yaz.