16'ncı yüzyılda Avrupalı tüccarların Afrika topraklarından milyonlarca insanı zorla alıp Amerika'ya götürdüğü, gemilere birer yük gibi istiflediği Transatlantik köle ticareti, insanlık tarihinin en büyük suçlarından biriydi. Dört yüzyılda 12 milyondan fazla Afrikalı Atlantik'in öte yakasına taşındı, milyonlarcası yolda ya da ağır çalışma koşullarında öldü.
İngiliz monarşisi tüm olan biteni seyretmekle kalmayıp köle ticareti yapan şirketlere kraliyet imtiyazları tanıdı, devasa ticaret ağları kurdu ve bundan büyük servetler elde etti. 1672'de II. Charles'ın kraliyet imtiyazıyla kurulan Royal African Company'nin köle ticaretindeki payı çok büyüktü. Şirketin başındaki kralın kardeşi York Dükü James'in baş harflerini taşıyan damgayla dağlanan köleler vardı. Olay kimi zaman birkaç açgözlü tüccarın kişisel suçuna indirgeniyor, oysa kraliyetin de içinde bulunduğu örgütlü bir sömürü düzeni kurulmuştu.
Bugün İngiltere'de yeniden gündeme gelen özür ve tazminat tartışmasının muhatabı da işte bu tarihsel mirasın sahipleri. Andy Burnham resmî özre açık olduğunu söylüyor ama mali tazminatı baştan reddediyor. Kral Charles ise köle ticareti için “tarihin utanç verici bir sayfası” ve “korkunç bir adaletsizlik” diyor, o sayfanın mürekkebi de kalemi tutan el de kendi ataları ve ülkesi. Ama bunu açıkça söylemeye, sorumluluk üstlenmeye yanaşmıyor.
Badenoch'tan Malavi'ye
Yakın zamanda ülkenin ana muhalefet lideri Nijerya asıllı Kemi Badenoch ise bu özür fikrine bile karşı çıktı. Daha önce dile getirilen “derin üzüntü ve pişmanlık” yetmiş, yeni bir özre gerek yokmuş. Özür dilenirse tazminat taleplerinin önünün açılacağını söyleyecek kadar da rahat kendisi. Üstüne İngiltere'nin köleliği bitirmedeki öncü rolünü hatırlatıyor, Karayip ülkelerine de aynı özrü Afrikalı hükümdarların ve tüccarların torunlarından isteyip istemeyeceklerini soruyor.
fazla okuBu bölüm, konuyla ilgili referans noktalarını içerir. (Related Nodes field)
Geçen hafta İngiliz basınında Malavi'yi konu alan bir haber yayımlandı. Habere göre Malavi'de hükümet destekli bir kültürel miras projesinde yetkili Moses Mkumpha, İngiltere'nin “sömürgeci değil, kurtarıcı” olduğunu söylüyor. Gerekçesi ise İngiltere'nin Doğu ve Orta Afrika'daki köle ticaretini sona erdirmek için yürüttüğü mücadele. Mkumpha'ya göre İngiltere, Arap köle ticaretini sonlandıran ve Malavi'yi özgürleştiren ülke.
Badenoch'un ve Mkumpha'nın anlattığı senaryo aynı: İngiltere köleliği bitiren taraf, fail olarak da hep başkaları var.
Peki bir Afrikalı, kıtanın milyonlarca evladını köleleştiren ve kaynaklarını talan eden bir ülkeye nasıl 'kurtarıcı' diyebiliyor?
Öncelikle Afrika'da Avrupalılar gelmeden önce de kölelik vardı. Arap ülkelerinden gelen tüccarlar kadar Afrikalı yerel yönetici ve tüccarların da bu ticarette sorumlulukları bulunuyordu. Malavi topraklarında binlerce insan bu ticaretin kurbanı oldu. Ancak bunları kabul etmek, Avrupa'nın Atlantik köle ticaretindeki devasa rolünü ve ardından kıtada kurduğu sömürge düzenini küçültmeyi gerektirmiyor. Birinin suçunu anlatmak, diğerinin suçunu aklamaz.
İngiltere'nin köle ticaretine karşı mücadelesi, Afrika'daki sömürgeci geçmişini ortadan kaldırmıyor. Nitekim bu mücadele, İngiliz emperyalizminin kıtadaki siyasi ve ekonomik çıkarlarıyla doğrudan bağlantılıydı. Misyoner, tüccar ve devlet aynı kervandaydı. Livingstone'un “Hristiyanlık, ticaret, medeniyet” diye özetlenen planı, köleliğe karşı mücadeleyi bölgeye girişin bayrağı yaptı.
İngiltere'nin köle tacirlerinden kurtardığı Malavi'yi 1891'de himayesi altına alıp 1964'e kadar sömürge yönetiminde tuttuğunu unutmayalım. Bu dönemde yerli halkın toprakları Avrupalı yerleşimcilere tahsis edildi, thangata adı verilen uygulamayla yerel halkın emeği plantasyonlarda sömürüldü, vergi politikaları insanları zorunlu emek ilişkilerine sürükledi. Yani İngiltere köle tacirlerinin gücünü kırdıktan sonra aynı topraklarda kendi sömürü düzenini kurdu.
Malavi'nin kendi hafızasında bile tek bir hikâye yok. 1915'te John Chilembwe İngiliz yönetimine karşı ayaklandı ve bugün Malavi'nin ulusal hafızasının en önemli isimlerinden biri.
Sömürgeleştirilen zihinler
Sömürü düzeni toprak ve emek gaspıyla sınırlı kalmadı. Sömürgeci güçlerin kıtadan ayrılmadan önce nasıl bir eğitim sistemi bıraktıklarını, bugün hâlâ müfredatları nasıl etkilediklerini, ders kitaplarına kadar uzanan tarih anlatısını daha önceki bir yazımda ele almıştım.
Bugün Afrikalı bir öğrenci kendi geçmişine yabancılaştırılırken, sömürgecinin anlattığı üstünlük masallarıyla büyütülüyor. Kölelik tarihinin anlatımı da bundan nasibini alıyor. Okul kitaplarında İngiliz kolonilerinde köleliği kaldıran kişi Wilberforce, Fransız kolonilerinde ise Schoelcher olarak öne çıkarılıyor. Peki köle ticaretini başlatan, büyüten, bundan servet elde eden ve sonrasında bütün bir kıtayı sömürge yönetimleri altına alan Avrupa devletlerinin sorumluluğu nerede? Kendi kurdukları düzenin yıkılmasını bile bir medeniyet ve vicdan hikâyesine dönüştürmeyi başarıyorlar.
Anlatılar sadece kitaplarda kalmıyor. Tanzanya'da yaşadığım dönemde meşhur kent Bagamoyo'yu iki kez ziyaret ettim. Doğu Afrika'daki köle kervanlarının kıyıya indiği limanlardan biri olan Bagamoyo'nun ismi Svahili dilinde o topraklardan zorla koparılan insanlara atfen “kalbimi bıraktığım yer” olarak adlandırılır. Kulağımı bir rehberin anlattıklarına kabarttım zira Almanya'yı övüyor, bölgede yaptığı eserlerden, katkılarından söz ediyordu.
Bir süre dinledikten sonra dayanamadım, yanına gidip Almanya'nın bu topraklarda ne yaptığını, neden sömürgecilik tarihinden, Maji Maji İsyanı'nı bastırmak için 200 ila 300 bin insanın ölümüne yol açan Alman yönetiminden hiç bahsetmediğini sordum. Almanya'nın bu toprakları sömürgeleştirdiğini, yerel halkı katliamlara uğrattığını hatırlattım.
Aldığım cevap ise daha da şaşırtıcıydı:
Madam, neden Almanya'dan nefret ediyorsunuz?
Söylediklerimin kişisel bir nefret meselesi olmadığını, tarihsel gerçeklerden söz ettiğimi anlattım. Hatta telefonumdan açıp Maji Maji İsyanı ve Alman sömürge yönetiminin katliamları hakkında kaynakları gösterdim. Buna rağmen rehber söylediklerime inanmadı ve uzaklaştı. Tekrar anladım ki sömürgecilik sadece toprak gaspı değil, insanın kendi hafızasına yabancılaşmasıymış.
İnsanların kendi topraklarında yaşanan katliamları sorgulamak yerine, kendilerine bu tarihi yaşatan gücün başarı hikâyelerini anlatması tam bir zihinsel tahribat.
Malavi'den gelen açıklama ne anlama geliyor?
Malavi'deki açıklamaya yalnızca bir kişinin talihsiz sözleri olarak bakamıyorum. Bu tür söylemlerin Afrika'da karşılık bulabilmesinin arkasında onlarca yıllık bir eğitim, tarih ve kimlik politikası var.
Malavi'nin Köle Yolları ve Dr. David Livingstone İzi projesi UNESCO'nun geçici listesine 2011'de sunuldu, 2025'te revize edildi. Dolayısıyla bu anlatı yeni değil. Ancak İngiltere'nin özür ve tazminat tartışmalarıyla sıkıştığı bir dönemde yeniden gündeme taşınması oldukça manidar. İngiltere hükümeti özre kapıyı aralayıp tazminata kapıyı sıkıca kapatırken, muhalefet lideri ikisine birden karşı çıkarken, eski sömürgecisini kurtarıcı ilan eden bir Afrika ülkesinin açıklaması bulunmaz bir siyasi malzeme.
Malavi yoksul, ekonomik açıdan kırılgan ve dış yardıma bağımlı bir ülke. Proje yetkilileri de İngiltere'den restorasyon finansmanı, teknik destek ve arşiv yardımı bekliyor. Hiç ödenmeyecek bir özrü beklemek yerine, ödeyebilecek olanla iyi geçinmek neden makul bir strateji olmasın? Şimdi gelsin UNESCO desteği, miras fonları, burslar, teknik işbirlikleri, kültür turizmi, uluslararası itibar…
Belki de hesap tam olarak bu. Sanki İngiltere'nin özür ve tazminat taleplerini bastırmasına yarayacak yeni bir tarihsel hikâye ortaya çıkmış, mesaj da şu: Siz geçmişin hesabını sormaktan vazgeçin, biz de size bir şekilde finans kaynaklarının kapısını açalım.
Asıl sorun Malavi'nin yardım istemesi değil, bir ülkenin ekonomik ihtiyaçları yüzünden hafızasını eski sömürgecisinin hoşuna gidecek biçimde sunmaya başlaması. İngiltere'nin bugün ihtiyaç duyduğu tam olarak bu: “Bakın, Afrikalılar bile bizi kurtarıcı görüyor” diyebilmek.
İngiltere sıkıştığı an tarihin sayfalarında yapabildiği en uzak seyahatleri yapıp suçu atacak başka failler bularak geçmişini temize çıkarmaya çalışıyor. Afrika kendisini bir zamanlar köleleştiren ve sömürgeleştiren ülkelerin “kurtarıcılık” hikâyelerine inanmak yerine tarihini sömürgecinin kaleminden kurtarmak zorunda.
Kaynaklar:
https://www.theguardian.com/uk-news/ng-interactive/2026/sep/14/royal-crown-branded-africans-britain-monarchy-slave-trade-trafficking
https://www.telegraph.co.uk/news/2026/11/12/malawi-hails-british-empire-as-liberators/
https://www.researchgate.net/publication/250224891_Thangata_in_Pre-Colonial_and_Colonial_Systems_of_Land_Tenure_in_Southern_Malawi_with_Special_Reference_to_Chingale
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
DAHA FAZLA OKUHakkında daha ayrıntılı: BİRLEŞİK KRALLIKAFRİKAmalavisare şanlı
DAHA FAZLA HABER OKU
Gürsel Tokmakoğlu Zaman stratejisi ve büyük güç rekabeti
Gürsel Tokmakoğlu Zaman stratejisi ve büyük güç rekabeti
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.