Modern tarih yazımının en yaygın sorunlarından biri, tarihsel olayların galiplerin perspektifinden okunmasıdır. Bu yaklaşımda başarı, haklılığın; yenilgi ise yanlışlığın göstergesi olarak kabul edilir. Bir devlet uzun süre yaşamışsa doğru işler yaptığı varsayılır. Bir hareket başarısız olmuşsa yanlış bir yolda olduğu düşünülür. Oysa tarihsel gerçeklik bundan çok daha karmaşıktır. Başarı ile haklılık, zafer ile meşruiyet, güç ile adalet arasında zorunlu bir ilişki yoktur.
Bir savaşın kazanılmış olması, kullanılan yöntemin doğru olduğunu göstermediği gibi, bir hareketin yenilmiş olması da onun haksız olduğunu kanıtlamaz. Tarih boyunca birçok düşünce, hareket ve siyasal proje kendi döneminde başarısız olmuş fakat sonraki yüzyıllarda insanlığın ortak mirasına dönüşmüştür. Aynı şekilde kendi döneminde büyük başarılar elde eden birçok siyasal yapı da daha sonra insanlık tarafından eleştirilmiş ve mahkûm edilmiştir.
Bu nedenle tarihsel analizlerde ilk yapılması gereken şey, sonuç ile haklılığı birbirinden ayırmaktır. Bir olayın gerçekleşmiş olması, onun kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. Bir sonucun ortaya çıkmış olması da o sonucu üreten bütün süreçlerin doğru olduğu anlamına gelmez. Tarihçinin görevi galibi kutsamak veya mağlubu mahkûm etmek değil, olayların hangi şartlar altında ortaya çıktığını anlamaya çalışmaktır.
Bu noktada ikinci büyük sorun ortaya çıkar: Sonuç merkezli tarih okuması. İnsan zihni geriye dönük olarak olayları anlamlandırırken sonucun bilgisini başlangıç noktasına taşımaya eğilimlidir. Bugünden bakıldığında Cumhuriyet'in kurulmuş olması, sanki 1908'den itibaren bütün gelişmelerin doğal ve kaçınılmaz sonucu gibi görülebilir. Aynı şekilde Fransız Devrimi'nden önceki olaylar Fransız Cumhuriyeti'nin, Bolşevik Devrimi'nden önceki süreçler Sovyetler Birliği'nin veya Amerikan bağımsızlık mücadelesi Amerika Birleşik Devletleri'nin kuruluşunun ön hazırlıkları gibi yorumlanabilir.
Oysa tarih yaşayan insanlar açısından hiçbir zaman bu kadar net değildir. 1908 yılında yaşayan bir Osmanlı aydını için Cumhuriyet kaçınılmaz bir gelecek değildir. 1914 yılında yaşayan bir devlet adamı için 4 yıl sonra imparatorluğun dağılacağı kesin değildir. 1985 yılında yaşayan bir Sovyet bürokratı için Sovyetler Birliği'nin birkaç yıl sonra çökeceği öngörülebilir değildir. Tarihsel aktörler geleceği bilmeden hareket ederler. Bu nedenle onların kararlarını değerlendirirken bugünün sonuç bilgisini geçmişe taşımak ciddi bir metodolojik hatadır.
Tarihsel olayları değerlendirirken yalnızca sonuçlara değil, niyetlere ve yöntemlere de bakmak gerekir. Bir siyasal aktörün amacı neydi? Elindeki imkânlar nelerdi? Hangi bilgiye sahipti? Hangi riskleri öngörebiliyordu? Hangi yöntemleri kullandı? Bu sorular cevaplanmadan yapılan değerlendirmeler eksik kalacaktır.
Ancak niyet ve yöntem de tek başına yeterli değildir. Çünkü insan eylemleri her zaman belirli yapısal koşullar içinde gerçekleşir. Bir devlet adamının iradesi vardır fakat o irade belirli sınırlar içinde hareket eder. Bir hükümet ekonomi politikaları geliştirebilir ancak dünya ekonomisinin genel yönelimlerinden tamamen bağımsız davranamaz. Bir komutan savaş planı yapabilir ancak iklim şartlarını, salgın hastalıkları veya beklenmeyen gelişmeleri bütünüyle kontrol edemez.
Bu nedenle tarihsel olayları anlamak için çok katmanlı bir analiz modeline ihtiyaç vardır.
Birinci katman iç siyasal dinamiklerdir. Devletler, toplumlar ve hareketler kendi içlerinde farklı çıkar grupları, ideolojiler, sınıflar ve kurumlar barındırırlar. Osmanlı'nın son dönemini yalnızca padişahlar üzerinden açıklamak mümkün değildir. Bürokrasi, ordu, ulema, taşra eşrafı, ticaret burjuvazisi, gayrimüslim topluluklar ve uluslararası sermaye gibi birçok unsur aynı anda sürece etki etmektedir.
İkinci katman uluslararası sistemdir. Hiçbir devlet boşlukta yaşamaz. Özellikle son 200 yılda dünya giderek daha fazla bütünleşmiş ve birbirine bağımlı hâle gelmiştir. Osmanlı'nın kaderini yalnızca İstanbul'daki karar vericiler belirlememiştir. Londra'da alınan kararlar, Paris'teki sermaye çevreleri, Berlin'in stratejik tercihleri, Rusya'nın yayılma politikaları ve dünya ticaret yollarındaki değişimler de en az yerel aktörler kadar etkili olmuştur.
Üçüncü katman ekonomik ve teknolojik yapılardır. Sanayi Devrimi yalnızca İngiltere'nin meselesi değildir. Buhar gücü, demiryolları, telgraf, seri üretim ve modern finans sistemi dünya üzerindeki bütün devletlerin hareket alanını yeniden tanımlamıştır. Bir devletin yöneticileri ne kadar yetenekli olursa olsun, rakipleriyle arasında büyük bir teknolojik fark oluşmuşsa bu durum siyasal sonuçlar üretmeye başlayacaktır.
Dördüncü katman demografik ve kültürel süreçlerdir. Nüfus hareketleri, kentleşme, eğitim seviyeleri, aile yapıları, dinî dönüşümler ve kültürel etkileşimler çoğu zaman siyasal olaylardan daha yavaş ilerler. Ancak uzun vadede çok daha belirleyici olabilirler. Bir toplumun eğitim düzeyindeki değişim bazen bir hükümet değişikliğinden daha kalıcı sonuçlar doğurabilir.
Beşinci katman ise tesadüfler ve öngörülemeyen gelişmelerdir. Tarih yazımında çoğu zaman ihmal edilen bu alan son derece önemlidir. Bir liderin ani ölümü, bir salgın hastalık, büyük bir deprem, beklenmedik bir teknolojik keşif veya başka bir coğrafyada meydana gelen krizler tarihsel süreçleri kökten değiştirebilir.
Örneğin Osmanlı Devleti'nin son yüzyılı incelenirken genellikle Tanzimat, Islahat Fermanı, Meşrutiyet veya Cumhuriyet gibi siyasal kararlar ön plana çıkarılır. Oysa aynı dönemde dünya nüfusu hızla artmakta, Avrupa sanayileşmekte, deniz taşımacılığı dönüşmekte, küresel finans piyasaları oluşmakta ve sömürgecilik yeni bir aşamaya geçmektedir. Bu gelişmeler dikkate alınmadan yapılan açıklamalar eksik kalacaktır.
Benzer şekilde Cumhuriyet tarihi de yalnızca iç siyasal mücadeleler üzerinden açıklanamaz. İkinci Dünya Savaşı'nın sonuçları, Soğuk Savaş dengeleri, petrol krizleri, neoliberal küreselleşme, Çin'in yükselişi, internet devrimi ve yapay zekâ çağının başlangıcı Türkiye'nin iç siyasal gelişmeleri kadar önemlidir.
Bu noktada dikkat edilmesi gereken bir diğer husus da galiplerin anlatılarıdır. Her siyasal düzen kendi meşruiyet hikâyesini üretir. Bu hikâyeler çoğu zaman geçmişi bugünkü düzeni haklı gösterecek şekilde yeniden yorumlar. Böylece tarihin bütün karmaşıklığı belirli bir ilerleme çizgisine indirgenir.
Osmanlıcı anlatılar Osmanlı'nın devamını doğal ve gerekli bir sonuç olarak görebilir. Cumhuriyetçi anlatılar Cumhuriyet'i tarihin kaçınılmaz istikameti olarak sunabilir. Liberal anlatılar serbest piyasa ekonomisini nihai aşama olarak değerlendirebilir. Sosyalist anlatılar sınıf mücadelelerini temel açıklayıcı değişken hâline getirebilir. Oysa tarihsel gerçeklik bu anlatıların her birinden daha karmaşıktır.
Sağlıklı bir tarih okuması için yapılması gereken şey, herhangi bir anlatıyı mutlaklaştırmak yerine farklı açıklama düzeylerini aynı anda değerlendirmektir. Tarih yalnızca bireylerin iradesi değildir. Yalnızca ekonomik yapılar da değildir. Yalnızca kültür veya coğrafya da değildir. Tarih bütün bu unsurların sürekli etkileşiminden oluşan dinamik bir süreçtir.
Bu nedenle Osmanlı'dan Cumhuriyet'e, Demokrat Parti'den 1980 sonrasına, Soğuk Savaş'tan küreselleşme dönemine kadar bütün tarihsel süreçleri incelerken tek nedenli açıklamalardan kaçınmak gerekir. Bir dönemin galipleri o dönemin bütün sonuçlarını tek başına üretmiş değildir. Aynı şekilde mağlup olanlar da bütün başarısızlıkların sorumlusu değildir.
Daha doğru bir yaklaşım, tarihsel olayları 4 temel soru etrafında incelemektir: Aktörler ne istiyordu? Hangi yöntemleri kullandılar? Hangi yapısal koşullar içinde hareket ettiler? Sonuç üzerinde kendi iradeleri dışındaki faktörlerin etkisi neydi?
Bu sorular birlikte sorulduğunda tarih, kahramanların ve hainlerin hikâyesi olmaktan çıkar; insan toplumlarının karmaşık tecrübesini anlamaya çalışan bir araştırma alanına dönüşür. Böyle bir yaklaşım yalnızca geçmişi daha doğru anlamamızı sağlamaz. Aynı zamanda günümüz siyasal tartışmalarında da daha dengeli ve daha gerçekçi değerlendirmeler yapabilmemize imkân verir.
Çünkü bugün başarı olarak gördüğümüz birçok gelişmenin ne kadarının bilinçli tercihlerden, ne kadarının tarihsel şartlardan ve ne kadarının öngörülemeyen gelişmelerden kaynaklandığını anlamadan geleceğe ilişkin sağlıklı öngörüler geliştirmek mümkün değildir. Tarih, galiplerin zafer marşı değil; insanlığın karmaşık tecrübesini anlamaya çalışan çok boyutlu bir muhasebe olarak okunmalıdır.
(Devam edecek…)
Kaynak:
https://www.kitapyurdu.com/kitap/osmanli-tarihinde-gucun-degisen-mimarisi/775017.html?manufacturer_id=169333
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
Hakkında daha ayrıntılı: TarihHasan Köse
DAHA FAZLA HABER OKU
dosya
Ömer Kayır İki fren birden boşaldığında: "Allah'tan korkmaz, kuldan utanmaz" bir iklimin anatomisi
Dr. Osman Gazi Kandemir Öğrenme hızı da muharebe gücüdür
PODCAST
Sare Şanlı İngiltere sömürgeci değil, kurtarıcı mı?
Göktuğ Çalışkan Körfez'de yeni savunma hattı: Türkiye'nin hesabı ne?
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.