Yükseköğretimde büyüyen sessiz kriz

Son yıllarda Türkiye'nin hemen her iline üniversite açıldı. Bu gelişme ilk bakışta önemli bir fırsat gibi görünüyor. Çünkü gençler doğdukları şehirden ayrılmadan üniversite okuyabiliyor, şehirlerin ekonomisi canlanıyor ve yükseköğretime erişim kolaylaşıyor. Fakat madalyonun bir de diğer yüzü var. Açılan birçok bölümde yeterli sayıda profesör bulunmuyor. Hatta binlerce bölümde hiç profesör görev yapmıyor. Özellikle bazı mühendislik, psikoloji ve hatta tıp programlarında profesör sayısının sıfır olması, yükseköğretimin geleceği açısından düşündürücü bir tablo ortaya çıkarıyor.

Üniversite demek sadece bina yapmak değildir. Gösterişli kampüsler, modern derslikler ve büyük tabelalar tek başına kaliteli eğitim anlamına gelmez. Bir üniversiteyi üniversite yapan en önemli unsur, yetişmiş akademik kadrosudur. Bilgiyi üreten, araştırma yapan, öğrenci yetiştiren ve yeni nesillere yol gösteren kişiler akademisyenlerdir. Profesör ise bu zincirin en tecrübeli halkasını oluşturur.

Bir öğrenci üniversiteye sadece diploma almak için gitmez. Aynı zamanda alanında uzman isimlerden bilgi almak, bilimsel düşünmeyi öğrenmek ve geleceğini şekillendirmek ister. Eğer bölümde yeterli akademisyen yoksa, eğitim ister istemez eksik kalabilir. Laboratuvar çalışmaları aksayabilir, araştırma projeleri sınırlanabilir ve öğrenciler mesleki gelişim açısından önemli fırsatları kaçırabilir.

Bugün birçok genç mezun olduktan sonra iş bulmakta zorlanıyor. Bunun en önemli nedenlerinden biri de iş dünyasının istediği niteliklerle üniversitelerin verdiği eğitimin her zaman örtüşmemesidir. Sanayi, teknoloji ve sağlık sektörleri hızla değişirken üniversitelerin de aynı hızla kendini yenilemesi gerekiyor. Ancak akademik kadro eksikliği bu dönüşümü zorlaştırıyor.

Özellikle mühendislik fakültelerinde yaşanan öğretim üyesi yetersizliği dikkat çekiyor. Türkiye savunma sanayinden yapay zekâya, yazılımdan uzay teknolojilerine kadar birçok alanda büyük hedefler açıklıyor. Böyle bir dönemde mühendis yetiştiren fakültelerin güçlü akademik kadrolara sahip olması hayati önem taşıyor. Benzer şekilde psikoloji bölümlerine olan ilgi her geçen yıl artarken uzman akademisyen sayısının yetersiz olması da önemli bir sorun olarak karşımıza çıkıyor.

En dikkat çekici noktalardan biri ise tıp eğitimidir. Sağlık alanında yapılacak en küçük hata insan hayatını doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle tıp fakültelerinde deneyimli öğretim üyelerinin bulunması büyük önem taşır. Akademik kadroların eksik olduğu bir ortamda hem öğrencilerin eğitimi hem de bilimsel araştırmalar olumsuz etkilenebilir.

Peki bu noktaya nasıl gelindi?

Uzmanlara göre en önemli nedenlerden biri, üniversite sayısının akademisyen yetişme hızından daha hızlı artmasıdır. Bir profesör bir günde yetişmiyor. Lisans, yüksek lisans, doktora, yardımcı doçentlik ve doçentlik süreçleri düşünüldüğünde bir akademisyenin profesör olabilmesi çoğu zaman yirmi yılı aşan bir emeği gerektiriyor. Üniversiteler hızla çoğalırken aynı hızda profesör yetiştirilemediği için bugün bu açık daha belirgin hale geliyor.

Bir başka neden ise bazı deneyimli akademisyenlerin emekliliği tercih etmesi veya yurt dışındaki üniversitelere yönelmesidir. Daha iyi araştırma imkânları, yüksek maaşlar ve güçlü bilimsel altyapılar, başarılı akademisyenlerin başka ülkelerde çalışmasını cazip hale getirebiliyor. Bu durum ise Türkiye açısından önemli bir beyin gücü kaybı anlamına geliyor.

Üniversiteler arasında akademisyen dağılımındaki dengesizlik de dikkat çekiyor. Büyük şehirlerdeki köklü üniversiteler daha fazla öğretim üyesini bünyesinde bulundururken yeni kurulan üniversiteler aynı imkânlara ulaşmakta zorlanabiliyor. Sonuç olarak öğrenciler arasında eğitim kalitesi bakımından ciddi farklılıklar oluşabiliyor.

Önümüzdeki yıllarda bu sorun çözülemezse bazı sonuçlarla karşılaşmamız sürpriz olmayacaktır. Bazı bölümlere öğrenci ilgisi azalabilir. Mezunların iş bulma oranları düşebilir. Uluslararası üniversite sıralamalarında gerileme yaşanabilir. Bilimsel yayın ve patent üretimi beklenen seviyeye ulaşamayabilir. Türkiye'nin yüksek teknoloji üretme hedefleri de bundan olumsuz etkilenebilir.

Ancak doğru politikalar uygulanırsa tablo tersine dönebilir.

Her şeyden önce yeni bölüm açılırken sadece fiziki bina yeterli görülmemeli, güçlü akademik kadro şartı da aranmalıdır. Akademisyen planlaması uzun vadeli yapılmalı, ihtiyaç duyulan alanlarda doktora programları desteklenmelidir.

Başarılı genç araştırmacılara daha fazla burs, araştırma fonu ve kariyer desteği verilmelidir. Akademisyenlerin ekonomik ve sosyal şartları iyileştirilirse hem mevcut kadroların korunması hem de yurt dışındaki Türk bilim insanlarının geri dönüşü kolaylaşabilir.

Üniversite-sanayi iş birliği güçlendirilmeli, akademisyenlerin araştırmaları ekonomik değere dönüşebilmelidir. Bilim insanı sadece ders anlatan kişi değil, aynı zamanda bilgi üreten ve teknoloji geliştiren kişi olmalıdır.

Bölgesel akademisyen destek programları oluşturularak yeni kurulan üniversitelere belirli sürelerle deneyimli öğretim üyeleri görevlendirilebilir. Dijital eğitim altyapıları geliştirilerek ortak ders sistemleri kurulabilir. Böylece bir profesörün bilgi ve deneyiminden aynı anda farklı üniversitelerdeki öğrenciler de yararlanabilir.

Kalite odaklı bir yükseköğretim sistemi oluşturulması da büyük önem taşıyor. Üniversitelerin başarısı yalnızca öğrenci sayısıyla değil; mezunların istihdamı, bilimsel yayınları, patentleri, uluslararası projeleri ve araştırma kalitesiyle değerlendirilmelidir.

Türkiye genç nüfusu sayesinde büyük bir avantaja sahip. Bu avantajın gerçek güce dönüşmesi ise nitelikli eğitimle mümkündür. Üniversitelerin sayısı kadar kalitesi de yükseltilmelidir. Çünkü güçlü üniversiteler olmadan güçlü ekonomi kurmak, yüksek teknoloji üretmek ve küresel rekabette söz sahibi olmak kolay değildir.

Sonuç olarak mesele yalnızca birkaç bin bölümde profesör bulunmaması değildir. Asıl mesele, geleceğin doktorlarını, mühendislerini, öğretmenlerini ve bilim insanlarını nasıl yetiştireceğimizdir. Bugün alınacak doğru kararlar, yarının bilimini, teknolojisini ve ekonomik kalkınmasını belirleyecektir. Üniversiteler sadece diploma veren kurumlar değil, ülkenin geleceğini şekillendiren bilgi merkezleri olmalıdır. Eğitimde kaliteyi önceleyen, akademisyeni destekleyen ve bilimi merkeze alan bir anlayış benimsendiğinde Türkiye'nin yükseköğretimde çok daha güçlü bir konuma ulaşması mümkün olacaktır.