Sokaksız bir kentin eşiğinde…

YAYINLAMA 09 Ağustos 2026 16:51

GÜNCELLEME 09 Ağustos 2026 16:55

Ekonomim haberlerini Google'da daha sık görün Ekonomim'i tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyerek nitelikli haberlere daha kolay ulaşın.

FARUK ŞÜYÜN

Konya GastroFest vesilesiyle ziyaret ettiğim Çatalhöyük Tanıtım ve Karşılama Merkezi, yalnızca bir sergi alanı değil; insanlık tarihinin en köklü sayfalarına adım atmadan önce zihni ve ruhu hazırlayan bir eşik.

Böylesine devasa bir arkeolojik mirası bugünün insanına anlatmak kolay değil. Bir tarafta dokuz bin yılı aşan bir zaman dilimi, diğer tarafta bu mirası anlaşılır ve etkileyici bir dille buluşturma sorumluluğu... UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan ve Çumra ilçesinin 10 kilometre doğusunda yükselen Çatalhöyük; yerleşik yaşama geçişi, ilk evleri, inançları ve toplumsal düzeniyle dünyanın en önemli merkezlerinden biri.

Burayı benzersiz kılan yalnızca yaşı değil; gündelik hayatın en küçük ayrıntılarında bile okunabilen yaşam düzeni. Karşılama Merkezi de ziyaretçiyi tam olarak bu pencereden bakmaya davet ediyor.

Toprağa saygı duyan mimari

Teğet Mimarlık imzası taşıyan yapı, 26 bin 500 metrekarelik bir alanda 4 bin 500 metrekarelik kapalı alanıyla hizmet veriyor. Türkiye’nin en büyük ahşap konstrüksiyonlu kamu binası olma unvanını taşısa da yapıyı özel kılan büyüklüğü değil; tarihsel miras karşısındaki alçakgönüllü duruşu.

Tarihi bir alanın yanı başında mimari üretirken en büyük tuzak, geçmişle yarışmaya kalkışmak veya onu taklit etmektir. Karşılama Merkezi bu tuzağa düşmüyor. Ahşap taşıyıcı sistem, toprağa olabildiğince az temas eden hafif yapısıyla Çatalhöyük’ün kerpiç dokusunu taklit etmiyor; onunla zarif bir zıtlık kuruyor. Bugüne ait olduğunu gizlemeden, geçmişin yanında saygıyla duruyor. İyi mimarinin özü de budur: Bulunduğu yeri ezmeden ona değer katabilmek...

Üçgen avlu etrafında kurgulanan yapılar; kuleler, teraslar ve köprülerle birleşerek Doğu ve Batı höyükleri, kazı evi ve eski dere yatakları arasında bir omurgaya dönüşüyor. Ova üzerinde yükselen 22 metrelik ahşap seyir kulesi ise Çatalhöyük’ün coğrafyayla kurduğu kadim bağı kuş bakışı bir perspektifle kavramamızı sağlıyor.

Merkez, Konya Büyükşehir Belediyesi tarafından, Mevlânâ Kalkınma Ajansı iş birliği ve Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın desteğiyle hayata geçirilmiş. Alanın hazırlanması ve kamulaştırılması sürecine ise Çumra Belediyesi katkı sunmuş. Konya Büyükşehir Belediyesi bugün de merkezin işletilmesi, tanıtılması ve kültürel etkinliklerle yaşayan bir buluşma noktasına dönüştürülmesi sorumluluğunu üstleniyor.

Gökyüzüne açılan kapılar

Merkezdeki dijital sergi salonları, kazı alanındaki sessiz kerpiçleri canlandırarak bizi gündelik hayatın ritmine dahil ediyor.

Çatalhöyük’te bildiğimiz anlamda sokaklar yoktu. Dörtgen planlı evler bitişik inşa ediliyor, ancak ortak duvar kullanılmıyordu. Ulaşım ise düz damlar üzerinden sağlanıyordu. Evlerin kapısı sokağa değil, gökyüzüne açılıyordu. İnsanlar çatıdaki açıklıktan merdivenle yuvalarına iniyorlardı.

Sokakların bulunmadığı, insanların çatılarda yürüdüğü, komşuluğun damlar üzerinden kurulduğu bir yerleşim…

Evler yalnızca barınma alanı değil; yemek pişirilen, üretim yapılan, inançların yaşandığı ve ölülerin gömüldüğü birer hafıza mekânıydı. Bugün yaşamla ölümü birbirinden kesin çizgilerle ayırırken, Çatalhöyük’te ikisi aynı çatının, hatta aynı zeminin altında buluşuyordu. Ölüler, özel işlemlerden geçirilip hasırlara sarılarak ev içindeki sekilerin altına gömülüyor; yanlarına kemik aletler, taş baltalar ve deniz kabuklarından boncuklar bırakılıyordu. Binlerce yıl sonra o evlere baktığımızda, sadece mimariyi değil, insanın sevdikleriyle vedalaşma biçimini de okuyoruz.

Duvarların fısıldadığı hikâyeler

Çatalhöyük evlerinin sıvanıp beyaza boyanmış duvarları da sessiz değil. Sarı, kırmızı ve siyah tonlardaki av sahneleri, geometrik desenler, kuş motifleri ve duvara işlenen boğa başları; o dönemin inanç dünyasına ışık tutuyor.

Duvarlardaki her iz, geçmişten bugüne bırakılmış bir cümle gibi... O cümlelerin tamamını çözemesek de binlerce yıl önce yaşamış insanın da kendini ifade etme, gördüğünü resmetme ve yaşadıklarından bir iz bırakma ihtiyacı duyduğunu biliyoruz. Sanatın insanlık kadar eski olduğunun en zarif kanıtı bu duvarlar.

James Mellaart’ın 1958’deki keşfinden sonra 1960’lı yıllardaki ilk kazılar başlıyor. 30 yıl civarında bir aranın ardından 1990’larda yeniden başlayan kazıları, 10 yıldan fazla bir süre düzenli olarak yerinde izliyorum. Daha sonra seyahatlerimin periyodları uzasa da kazı alanındaki gelişmelere ilgim hiç eksilmiyor. Bugün, günümüze uzanan araştırmalarda biriken bilgi, Karşılama Merkezi’nde yalın ve anlaşılır bir anlatıyla sunuluyor. Burası klasik bir müzeden ziyade, Çatalhöyük’ü doğru okumamızı sağlayan etkileşimli bir rehber.

Dokuz bin yıllık komşularımız

Merkezden ayrılırken, Çatalhöyük insanının bizden ne kadar farklı ama bir o kadar da tanıdık olduğunu düşündüm.

Onlar da ev kuruyor, yiyecek depoluyor, duvarlarına resim yapıyor, takı takıyor ve ölülerini uğurluyorlardı. Aradan dokuz bin yıl geçti; bugün bambaşka evlerde yaşıyor, gelişmiş araçlar kullanıyor ve dünyanın öteki ucuyla saniyeler içinde iletişim kurabiliyoruz. Ama barınma, üretme, inanma ve geride iz bırakma ihtiyacımız hiç değişmedi.

Çatalhöyük Tanıtım ve Karşılama Merkezi, o uzak zamanı bugünün insanına yaklaştırarak dokuz bin yıllık kolektif hafızanın kapısını aralıyor. İçeri girdiğinizde yalnızca insanlık tarihinin en eski yerleşimlerinden birini değil; insanın kendine bir yuva kurma arayışını görüyoruz.

Çatalhöyük’te yaşayanlar, adlarını bilmediğimiz uzak atalarımız değil sadece... Onlar, bir bakıma dokuz bin yıllık komşularımız. Ve iyi ki bu topraklarda yaşamışlar…