İnişlerim Çıkışlarım*: Aynı ekonomiye bakan iki farklı ruh hali

Sizlerin şimdiye dek ilgisini çekmediğini düşündüğüm ancak önemli olduğuna inandığım bir konuyu dikkatinize sunmak isterim.

TÜİK ve TCMB tarafından her ay sektörlerin güven düzeyini ölçen endeksler açıklanıyor. TÜİK, hizmet, perakende ve inşaat sektörleri için, TCMB ise reel sektör için bu araştırmaları yapıyor. Bu endeksler mal ve hizmet üretim sektörlerini kapsıyor. Bir de yine TÜİK tarafından açıklanan tüketici güven endeksi var biliyorsunuz. Tüm bu endekslerin ağırlıklandırılması ile bir de ekonomik güven endeksi ilan ediliyor. Ama bugün işimiz onunla değil.

Sektörlerin büyüklükleri aynı olmasa da biz şimdilik kolay yolu seçelim: Üretim tarafındaki endekslerin basit ortalamasını alalım ve buna “üretici güven endeksi” diyelim. Diğer yanda da tüketici güven endeksi olsun. Biri iş dünyasının güven düzeyini, diğeri vatandaşın güven düzeyini göstersin.

Üretici tarafında güven düzeyi sürekli olarak (COVID-19 dönemi hariç), tüketici güveninin üzerinde.

İki veri arasındaki fark 2021 sonunda hızla açılmaya başlamış. Tüketici güveni gerilerken, üretici güveni yatay-pozitif kalmış ve fark Haziran 2022’de 43 puana ulaşmış.

Bu yılın Temmuz’unda tüketici güveni Mayıs 2023’ten sonraki en yüksek ve son 8 yılın ikinci en yüksek düzeyine çıkmış.

Üretici güveni 2021’in sonlarından itibaren gerilemeye başlamış.

Temmuz 2026’da üretici ve tüketici güveni arasındaki fark 12 puanla, Covid-19 salgınından bu yana en düşük düzeyine inmiş.

Bildiğiniz gibi bu endekslerde 100’ün üzeri iyimserlik-pozitif güven düzeyi, altı ise kötümserlik-güvensizliğe işaret ediyor. Bugün itibarı ile iş dünyasındaki güven düzeyi hafif pozitif ancak yön aşağı. Tüketici tarafında ise hafif negatif ancak yön yukarı.

Üreticilerin güven düzeyinin geriliyor olması pek de şaşırtıcı bir durum değil. Ancak tüketici güvenindeki yükselişi anlamlı bulmak bazıları için zor olabilir. Örneğin şu sorulmayı hak eden bir soru: “Hayat pahalılığı artarken, asgari ücret yoksulluk ve açlık sınırının altında iken tüketici güveni nasıl iyileşebilir? Bunun birkaç cevabı var.

1- Tüketici güven endeksi tüm hanelerin ortalamasını yansıtıyor. Türkiye'de ücretli çalışanlar nüfusun önemli bir bölümünü oluştursa da, esnaf, serbest meslek sahipleri, çiftçiler, işverenler ve yüksek gelir grupları da ankete dahil. Dolayısıyla düşük gelirlilerin yaşadığı sıkıntı endekse bire bir yansımaz.

2- Devletin, yerel yönetimlerin ve STK’ların sosyal yardımları, geçim sıkıntısını hafifleten bir olgu.

3- Endeks sadece mevcut durumu değil, beklentileri de ölçüyor. İnsanlar "Bugün zor durumdayım ama önümüzdeki altı ayda maaşlar artacak, faizler düşecek veya enflasyon gerileyecek." diye düşünüyorsa güven endeksi yükselebilir. Örneğin bizim durumumuzda hane halkının enflasyon beklentileri ile tüketici güveni arasında güçlü bir ilişki var ve hane halkı enflasyon beklentileri son 5 yılın en düşük seviyesine geriledi.

4- Herkes aynı ölçüde tüketmiyor. Gelir dağılımı pek de iyi olmadığı için toplam tüketimin önemli bir kısmı orta ve üst gelir gruplarından geliyor. Bu kesimin beklentileri iyileşirse tüketici güveni de yükselebilir.

5- Tüketici güvenini belirleyen önemli faktörlerden biri de döviz kurları ve kurlar uzunca bir süredir stabil bir seyir izliyor.

Son olarak tüketici güvenini oluşturan dört alt endeksin seyrini inceleyelim.

Veriler şunları söylüyor:

- Mevcut dönemde hanenin maddi durumu pandemi öncesi düzeyine gelmiş.

- Gelecek 12 ayda haneye yönelik ve genel beklentiler Mayıs 2023’ten sonraki en yüksek düzeye çıkmış.

- Gelecek 12 ayda tüketim malı alma düşüncesi ise 2012’den bugüne ilk kez kalıcı olarak iki yıldır 100’ün üzerinde seyrediyor. Yani güçlü bir tüketim var ve bu yöndeki niyet devam ediyor. Perakende satış verilerindeki güçlü reel artış da bunu teyit ediyor.

*İnişlerim çıkışlarım: Fikret Kızılok-1989