'Atıkta hesap tutmadı, tesisler kapanırsa çöp dağları oluşur'

“Yeni yatırım yapan kalmadı” “Türkiye’nin elektriğinin yüzde 1,9’unu üretiyoruz" Belediye sözleşmeleri de sektörü zorluyor Belediyeler bilabedel bile almak istemiyor Deklarasyondan çıkan 5 kritik talep Orman yangınları uyarısı

Atık yönetimi ve biyogaz sektörünün temsilcileri, 2011 yılında başlayan YEKDEM teşvik sisteminin sona ermesiyle sektörün sürdürülemez hale geldiğini belirtti. 51’i aşkın tesisin zarar ettiği, yeni yatırımların durduğu ve sektörün kamu hizmeti niteliği taşımasına rağmen finansman krizine sürüklendiği belirtiliyor.

Türkiye’de elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 1,9’unu karşılayan atıktan enerji sektörü, yalnızca enerji üretiminde değil, katı atıkların çevreye zarar vermeden bertaraf edilmesinde de kritik rol üstleniyor. Ancak artan maliyetler, sona eren YEKDEM destekleri ve belediyelerle yaşanan yapısal sorunlar nedeniyle sektör sürdürülebilirlik krizine girdi. Yeni yatırımların durma noktasına geldiği, bazı tesislerin faaliyetlerini sonlandırmaya başladığı sektörde temsilciler, gerekli adımların atılmaması halinde Türkiye’nin yeniden çöp dağlarıyla karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulundu. Bu kapsamda Arel Çevre Yatırımları Enerji ve Elektrik Üretimi, Biotrend Çevre ve Enerji Yatırımları, Biosun Ödemiş Katı Atık İşleme Enerji ve Çevre, ITC-KA Enerji Üretim, Kartallar Ege Geri Dönüşüm Enerji Üretim ve SEKAY Sakarya Entegre Katı Atık Yönetimi A.Ş. tarafından “Atık Yönetiminde Yapısal Dönüşüm ve Sürdürülebilir Gelecek Deklarasyonu” yayımlanarak sektörün çözüm önerileri kamuoyuyla paylaşıldı. Deklarasyon ile ilgili ayrıntılı bilgi vermek isteyen Biotrend yöneticileri EKONOMİ gazetesini ziyaret ederek, sektörün temel işinin elektrik üretmekten çok çevre ve halk sağlığı açısından vazgeçilmez bir kamu hizmeti olduğunu belirterek, belediyelerden gelen evsel atıkların ayrıştırıldığını, biyogaz ve biyokütle teknolojileriyle enerjiye dönüştürüldüğünü, sistemin zarar görmesi nedeniyle çöp dağları oluşması riskiyle karşı karşıya kalınacağını söylediler.

Dokuz şehirde 17 tesisi bulunan Biotrend’in Yönetim Kurulu Başkanı Canan Özsoy ile Biotrend CEO’su Mehmet Ali Nalçaçıoğlu, sektörün bugün geldiği noktayı rakamlarla ortaya koydu.

Canan Özsoy, 2011 yılında Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizması (YEKDEM) kapsamında megavatsaat başına 133 dolar cent alım garantisi verilmesiyle yatırımların hızlandığını, bugün Türkiye’de biyokütle ve biyogaz alanında 50’nin üzerinde tesis bulunduğunu ifade etti. Ancak son yıllarda artan maliyetler, kur politikası ve teşviklerin sona ermesi nedeniyle sektörün ciddi darboğaza girdiğini söyledi.

Özsoy, "Son 5-6 yılda gelirler maliyetleri karşılamaz hale geldi. Bir tesisimizin YEKDEM süresi doldu, yıl sonunda bir tesisimizin daha dolacak. Teşvik sona erince elektrik piyasa takas fiyatından satılıyor. Gelirler düşerken giderler yüzde 50’ler seviyesinde artmaya devam ediyor. Bu nedenle tesisler kap anmaya başladı, yeni yatırımlar ise tamamen durdu. Kurun geldiği yer nedeniyle 133 dolar cent bile tesisleri döndürecek seviyede değil” dedi.

“Yeni yatırım yapan kalmadı”

Biotrend CEO’su Mehmet Ali Nalçaçıoğlu ise Türkiye’nin atık yönetimi altyapısı- “Atıkta hesap tutmadı, tesisler kapanırsa çöp dağları oluşur” nın Avrupa’nın örnek gösterdiği bir başarı hikâyesi olduğunu belirterek, “2011-2018 döneminde çok önemli bir altyapı kuruldu. Türkiye bugün 81 ilin tamamına yakınında düzenli depolama ve enerji üretim tesislerine sahip. Düzenli depolamaya giden atık oranı yüzde 50’nin altına indi. Hedef ise bunu 2030’a doğru yüzde 20’nin altına çekmek” diye konuştu.

Nalçaçıoğlu, YEKDEM kapsamındaki son lisansların 2021 sonunda verilmesiyle sektörün destek sürecinin fiilen sona ermeye başladığını belirterek, bugün yeni yatırım yapılmasının ekonomik olarak mümkün olmadığını söyledi. Yaklaşık 2 bin ton/gün kapasiteli yeni bir tesisin güncel yatırım tutarının 60 milyon dolar seviyesine ulaştığını belirten Nalçaçıoğlu, mevcut gelir modeliyle böyle bir yatırımın finansmanının mümkün olmadığını ifade etti.

“Türkiye’nin elektriğinin yüzde 1,9’unu üretiyoruz"

Türkiye’de çöpten enerji üreten tesislerin ülkenin elektrik üretiminde önemli paya sahip olduğunu vurgulayan Nalçacıoğlu, bu tesislerin Türkiye elektrik üretiminin yüzde 1,9’unu karşıladığını söyledi. Nalçaçıoğlu sektörün yalnızca elektrik üretmediğini, metan gazını atmosfere salmayarak karbon emisyonunu azalttığını, geri dönüştürülebilir atıkları ekonomiye kazandırdığını ve organik atıklardan enerji üretimi gerçekleştirdiğini ifade etti.

Belediye sözleşmeleri de sektörü zorluyor

Sektörün yalnızca enerji fiyatları nedeniyle değil, belediyelerle yapılan sözleşmeler nedeniyle de sıkıştığını belirten Özsoy, birçok belediyenin sözleşmelerde yer alan yükümlülüklerini yerine getiremediğini söyledi. Belediyelerin bazı tesislere taahhüt edilen miktarda atık getiremediğini, lojistik ve altyapı hizmetlerini sağlayamadığını belirten Özsoy, buna rağmen eski sözleşmeler nedeniyle şirketlerin belediyelere yüzde 7 ile yüzde 50 arasında değişen ciro payı ödemeye devam ettiğini dile getirdi. Nalçaçıoğlu ise belediyeler arasında ortak bir sözleşme standardı bulunmadığını belirtti. >Sektörde yaşanan finansal sıkışıklığın şirket bilançolarına da yansıdığını belirten Nalçaçıoğlu, Biotrend’in halka açık bir şirket olarak rakamlarını gizleme şansı bulunmadığını söyledi. Nalçaçıoğlu, “Personel maliyetleri yüzde 42, lojistik giderleri yüzde 60’ın üzerinde arttı. Buna karşılık gelirler aynı hızda artmadı. Bu tabloyla dünyanın en iyi işletmecisi olsanız bile tesisleri sürdüremezsiniz” dedi. Kendi şirketlerinin tüm bu sıkıntılar nedeniyle gelir modelini çeşitlendirmek amacıyla ileri dönüşüm projelerine yöneldiğini belirten Nalçaçıoğlu, plastiklerden kimyasal geri dönüşüm, biyometan ve sürdürülebilir havacılık yakıtı (SAF) üretimi gibi alanlarda yatırım hazırlıkları yaptıklarını ancak mevcut finansman yapısının bu yatırımları zorlaştırdığını ifade etti.

Belediyeler bilabedel bile almak istemiyor

Sektörde çok sayıda işletmenin faaliyetini sonlandırdığını belirten Nalçaçıoğlu, kurumsal yapısı güçlü olmayan şirketlerin tesisleri belediyelere devrederek çekilmeye çalıştığını ancak belediyelerin bu 6-7 milyon dolar değerindeki bu tesisleri zarar etme endişesi nedeniyle bilabedel bile istemediğini ifade etti.

Deklarasyondan çıkan 5 kritik talep

1- YEKDEM başta olmak üzere uzun vadeli ve öngörülebilir finansman mekanizmalarının yeniden düzenlenmesi.

2- YEKDEM süresi dolan tesislerin mevcut yükümlülükleri tamamlanıncaya kadar desteklenmesi ve GEKAP kaynaklarının sektöre yönlendirilmesi.

3- Depozito Yönetim Sistemi’nin mevcut geri dönüşüm ve atık yönetimi altyapısıyla entegre yürütülmesi.

4- Bakanlıklar, yerel yönetimler, özel sektör ve akademinin yer alacağı kalıcı bir koordinasyon mekanizmasının kurulması.

5- Belediye sözleşmelerinin standart hale getirilmesi, yatırım güvenliğinin artırılması ve sektörü temsil edecek kalıcı bir birlik oluşturulması.

Orman yangınları uyarısı

Ekonomik nedenlerle kapanan biyogaz tesislerinin yalnızca sektör için değil çevre açısından da ciddi risk oluşturduğunu söyledi. Özellikle hayvansal atıkları işleyen biyogaz tesislerinin kapanmasıyla yüz binlerce ton organik atığın kontrolsüz alanlara bırakıldığına dikkat çeken Nalçaçıoğlu, Gönen’de yıllık 200 bin ton kapasiteli tavuk atığı işleyen tesisin kapanmasının ardından bölgede oluşan yaklaşık 450 bin ton tavuk gübresinin ormanlık alanlar ve kırsal bölgelere dökülme riski bulunduğunu ifade ederek, “Bu da orman yangınlarına davetiye çıkıyor” dedi. Büyükşehirlerde evsel atıkların uzun süre bekletilemeyeceğini vurgulayan Nalçaçıoğlu, sistemin sürdürülebilirliğinin çevre ve halk sağlığı açısından kritik olduğunu söyledi.