TCMB Net Hata ve Noksan Revizyonunda Negatif Birikim 23,5 Milyar Dolara Geriledi

TCMB, yaptığı üç önemli revizyonla 2014-2026 yılları arasındaki Net Hata ve Noksan verilerini güncelledi. Böylece 2023-2026 döneminde 57,8 milyar dolara ulaşan negatif birikim, 23,5 milyar dolara indirildi.

TCMB Müdürü Barış Babaoğlu ve Uzman Özgecan Çatalçam'ın hazırladığı “Finans Hesabı Revizyonları ve Net Hata ve Noksan’a Etkileri” başlıklı analiz, Merkezin Güncesi'nde yayımlandı. Analizde, ödemeler dengesi istatistiklerinin farklı veri kaynaklarından derlenmesi nedeniyle değerleme, ölçme, sınıflandırma ve kayıt zamanı farklılıklarının ortaya çıkabildiği, bu farkların ise Net Hata ve Noksan (NHN) kalemine yansıdığı belirtildi.

TCMB, 2021-2022 döneminde yüksek pozitif değerler alan NHN'nin 2023'ten itibaren belirgin biçimde negatif seyretmesinin, kayıtlara girmeyen dış ticaret işlemlerinin yanı sıra finans hesabındaki ölçüm ve kapsam eksiklikleri açısından da değerlendirilmesi gerektiğini açıkladı.

Yurt dışı mevduatlarında SWIFT verileri kullanılmaya başlandı

İlk revizyon, yurt içi yerleşiklerin yurt dışındaki mevduatlarının hesaplanmasına ilişkin yapıldı. TCMB, daha önce kullanılan Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS) verilerinin ülke kapsamının sınırlı olması ve yerleşiklik bilgisinin bazı durumlarda doğru belirlenememesi nedeniyle ölçüm farklılıkları oluşabildiğini belirtti. Bu kapsamda, yurt içi yerleşik gerçek kişilerin yurt dışı mevduat hareketlerinin derlenmesinde SWIFT verileri kullanılmaya başlandı.

Böylece sınır ötesi mevduat transferlerinin daha doğru ölçülmesi amaçlandı. Bu değişikliğin Ocak 2023-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi -13,3 milyar dolar olarak hesaplandı. TCMB, söz konusu tutarın yeni bir kaynak çıkışını ifade etmediğini, daha önce NHN'ye yansıyan hareketlerin doğru kalemde gösterilmesini sağladığını belirtti.

Finansal türev işlemleri yeniden hesaplandı

İkinci revizyon, bankalar ve diğer sektörlerin yurt dışı yerleşiklerle gerçekleştirdiği swap, forward ve opsiyon gibi finansal türev işlemlerinden kaynaklanan kâr ve zararların ödemeler dengesi istatistiklerine dahil edilmesine yönelik gerçekleştirildi. TCMB, söz konusu işlemlerin teknik yapısı ve bankaların farklı muhasebe yöntemleri nedeniyle kâr ve zararların daha önce istatistiklere tam olarak yansıtılamadığını belirtti. Yeni uygulamada Merkezi Kayıt Kuruluşu ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu verilerine dayalı sözleşme bazlı bir hesaplama altyapısı oluşturuldu.

Yabancı para, değerli metal veya Türk lirasını konu alan işlemlerin kâr ve zararları, sözleşmelerdeki kur ve faiz oranları kullanılarak 2014 yılından itibaren yeniden hesaplandı. Bu revizyonun Ocak 2014-Mayıs 2026 döneminde NHN üzerindeki birikimli etkisi 6,5 milyar dolarlık net zarar olarak hesaplandı.

Efektif hareketleri ayrıştırıldı

Üçüncü revizyon ise yurt içi yerleşiklere ait döviz banknotlarının bankacılık sistemine giriş ve çıkışlarının kaynağının ayrıştırılmasına yönelik yapıldı. TCMB, bankacılık sistemindeki her efektif hareketinin dış ekonomik işlem anlamına gelmediğine dikkat çekti. Yerleşiklerin finansal sistem dışında tuttukları dövizleri bankaya yatırması veya bankadan çekmesi, bankaların döviz varlıklarını değiştirse de yurt dışı yerleşiklerle bir işlem oluşturmadığı için bu hareketlerin dış işlemlerden ayrıştırılması gerektiği belirtildi. Yeni yöntemde, 2021 yılından itibaren aylık frekansta regresyon modeli kullanılmaya başlandı.

Net efektif girişlerin seyahat harcamaları ve sınır ticaretiyle açıklanabilen bölümü yurt dışı kaynaklı kabul edilirken, gerçekleşen hareket ile model tahmini arasındaki fark yurt içi kaynaklı efektif hareket olarak değerlendirildi. TCMB, bu revizyonun ilgili dönemdeki birikimli NHN'yi değiştirmediğini, ancak dönemsel NHN hareketlerini mutlak değer olarak dengelediğini belirtti.

Birikimli NHN 14,5 milyar dolara geriledi

Üç revizyonun birlikte uygulanmasıyla Ocak 2014-Mayıs 2026 dönemine ilişkin birikimli NHN -34,3 milyar dolardan -14,5 milyar dolara geriledi. TCMB'ye göre revizyonlar tek yönlü bir etki oluşturmadı.

2021-2022 dönemindeki yüksek pozitif NHN aşağı yönlü, 2023-2025 dönemindeki negatif NHN ise yukarı yönlü revize edildi. 2023-2026 döneminde revizyon öncesinde -57,8 milyar dolar olan NHN, revizyon sonrasında -23,5 milyar dolara geriledi.

Böylece söz konusu dönemdeki negatif birikimin yarıdan fazlasının kaynağının tespit edilerek ilgili finans hesabı kalemlerine taşındığı belirtildi. TCMB, 2026 yılının ilk beş ayında NHN'nin revizyon sonrasında da görece yüksek negatif düzeyde bulunduğunu, ancak bu döneme ilişkin verilerin henüz geçici olması nedeniyle kesin veriler elde edildiğinde daha sağlıklı değerlendirme yapılabileceğini kaydetti.

Cari açık değişmedi

TCMB analizinde, yapılan revizyonların Cari İşlemler Hesabı'nı değiştirmediği vurgulandı. Revizyonların daha önce NHN'ye yansıyan bazı tutarların ekonomik niteliklerine uygun finans hesabı kalemlerinde gösterilmesini sağladığı belirtildi. Buna göre cari açık aynı kalırken NHN'nin mutlak büyüklüğünün azalması, NHN'nin önemli bir bölümünün finans hesabındaki kapsam, sınıflandırma, değerleme ve kayıt zamanı farklılıklarından kaynaklandığına işaret etti. TCMB, NHN'nin tamamını cari işlemler açığına ekleyen değerlendirmelerin, finans hesabından kaynaklanan ölçüm farklılıklarını dış ticaretle ilişkilendirerek yanıltıcı sonuçlara yol açabileceğini belirtti.