İlk bakışta Gazze ile Ceuta arasında doğrudan bir bağ kurmak güç görünebilir. Biri Orta Doğu'nun en ağır insani felaketlerinden biri, diğeri ise Kuzey Afrika kıyısında yer alan küçük bir Avrupa toprağıdır. Oysa XXI. yüzyılın jeopolitiğinde coğrafi mesafe artık stratejik mesafe anlamına gelmiyor. Enerji hatları, deniz ticaret yolları, göç rotaları, kritik altyapılar ve diplomatik ittifaklar öylesine iç içe geçmiş durumda ki, bir bölgede yaşanan kriz kısa sürede binlerce kilometre ötedeki dengeleri değiştirebiliyor.
Bugün Gazze'de yaşananlar yalnızca Doğu Akdeniz'i ilgilendirmiyor ve Madrid'in dış politikasını, Rabat'ın diplomatik hesaplarını, Cezayir'in enerji stratejisini ve Avrupa Birliği'nin güvenlik yaklaşımını da etkiliyor. Akdeniz'in doğusu ile batısı artık ayrı jeopolitik dosyalar değil, aynı stratejik sistemin birbirini besleyen parçalarıdır. Gazze'den Ceuta'ya uzanan gelişmeler birbirinden bağımsız krizler değildir ve aynı fay hattı boyunca meydana gelen farklı sarsıntılardır.
Akdeniz'in değişen stratejik haritası
Uzun yıllar boyunca Batı Akdeniz daha çok düzensiz göç, terörle mücadele ve Avrupa'nın güney sınırlarının güvenliği üzerinden tartışıldı. Doğu Akdeniz ise Gazze'deki insan kıyımı, enerji rekabeti, deniz yetki alanları ve bölgesel askerî dengelerin odağı olarak görüldü. Bugün bu ayrım giderek anlamını yitiriyor.
Kızıldeniz'de yaşanan güvenlik krizleri Süveyş üzerinden Avrupa ekonomisini etkiliyor, Gazze'deki savaş Batı Akdeniz'deki diplomatik dengeleri değiştiriyor, Batı Sahra'daki bir gelişme Avrupa'nın enerji güvenliği üzerinde sonuçlar doğurabiliyor. Akdeniz artık birbirinden kopuk kriz alanlarının toplamı değil, tek bir jeopolitik ekosistemdir.
Bu yeni tablo Batı Akdeniz'in stratejik önemini de yeniden artırıyor. Ceuta, Melilla ve Cebelitarık yüzyıllardır Avrupa ile Afrika arasındaki geçişi kontrol eden düğüm noktalarıdır.
Cebelitarık Boğazı, Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na bağlayan tek doğal geçit olarak Avrupa'nın enerji arzı, küresel deniz ticareti ve NATO'nun güney kanadı açısından vazgeçilmez bir öneme sahip. Süveyş'ten çıkan bir ticaret gemisinin Atlantik'e ulaşması da Atlantik'ten gelen bir NATO filosunun Akdeniz'e girmesi de bu dar su yoluna bağlıdır.
Madrid'in üç yönlü açmazı
Bu yeni jeopolitik tabloda en karmaşık denklemlerden biri İspanya'nın karşısına çıkıyor. Pedro Sánchez hükümeti son yıllarda aynı anda üç farklı stratejik önceliği yönetmeye çalışıyor.
Birincisi, Avrupa'nın güney sınırlarının güvenliği için Fas ile yakın iş birliğini sürdürmek zorunda. Düzensiz göç akımlarının kontrolü büyük ölçüde Rabat'ın iş birliğine bağlı.
İkincisi, İspanya'nın enerji kaynaklarını çeşitlendirme çabaları kapsamında Cezayir ile istikrarlı ilişkilerini koruması gerekiyor. Cezayir bugün Avrupa'nın en önemli doğal gaz tedarikçilerinden biri olmaya devam ediyor.
Üçüncüsü ise Gazze'deki insani krizde İspanya, Avrupa'da Filistin devletinin tanınmasını en güçlü şekilde savunan ülkelerden biri oldu. Madrid'in İsrail'in Gazze'deki askerî operasyonlarına yönelik eleştirileri yalnızca Orta Doğu politikasını değil, Batı Akdeniz'deki diplomatik dengeleri de etkiledi.
Fas'ın önceliği Ceuta değil, Batı Sahra
Avrupa'da zaman zaman Ceuta ve Melilla'nın Fas'ın temel dış politika hedeflerinden biri olduğu düşünülüyor. Oysa Rabat açısından asıl stratejik öncelik Batı Sahra'dır.
Fas yönetimi Batı Sahra'yı ulusal egemenliğinin ayrılmaz bir parçası olarak görüyor ve son yıllardaki dış politikasını büyük ölçüde bu hedef doğrultusunda şekillendiriyor.
İsrail ile normalleşme süreci, ABD'nin Batı Sahra üzerindeki Fas egemenliğini tanıması, Afrika'da genişleyen diplomatik ilişkiler ve Avrupa ülkeleriyle geliştirilen yeni ortaklıklar aynı stratejik planın parçalarıdır.
Bu çerçevede göç de yalnızca insani bir mesele değildir.
Göç, Avrupa ile yürütülen müzakerelerde önemli bir pazarlık unsuruna dönüşmüş durumda. Nitekim Temmuz sonunda Ceuta'da yeniden yaşanan kitlesel geçiş girişimleri bu gerçeği bir kez daha ortaya koydu. Yüzlerce düzensiz göçmenin Fas kıyılarından Avrupa toprağına ulaşmaya çalışması sırasında onlarca kişi yaşamını yitirirken, İspanya hükümeti bölgeye ilave askerî birlikler sevk etti. Olayın ardından on binlerce kişinin Fas'a geri dönmesi kısa vadede krizin kontrol altına alındığını gösterse de, Batı Akdeniz'deki göç baskısının artık geçici bir insani mesele olmaktan çıkıp Avrupa'nın güvenlik ve dış politika gündeminin kalıcı unsurlarından biri hâline geldiğini de ortaya koydu.
Zaman zaman Ceuta'da yaşanan kitlesel geçişler ve son dönemde yeniden görülen yoğun göç hareketleri, düzensiz göçün artık yalnızca sosyal veya insani bir sorun olarak ele alınamayacağını gösteriyor.
Bu tespit her göç hareketinin devletler tarafından planlandığı anlamına gelmez. Ancak göçün, enerji arzı ve ekonomik yaptırımlar kadar önemli bir jeopolitik araç hâline geldiği gerçeğini de değiştirmez.
Sessiz ama belirleyici aktör: Cezayir
Batı Akdeniz jeopolitiğinin en az konuşulan ancak en önemli aktörlerinden biri ise Cezayir'dir.
Rus gazına bağımlılığı azaltmaya çalışan Avrupa için Cezayir güvenilir bir enerji tedarikçisidir ve aynı zamanda Batı Akdeniz'deki güç dengesinin temel belirleyicilerinden biridir.
Cezayir açısından Batı Sahra yalnızca Fas ile yaşanan tarihsel rekabetin uzantısı değildir. Aynı zamanda Kuzey Afrika'daki nüfuz mücadelesinin ve Avrupa ile kurduğu stratejik enerji ortaklığının en önemli kaldıraçlarından biridir.
Batı Akdeniz'de yaşanan rekabeti yalnızca Fas ile İspanya arasındaki bir sınır anlaşmazlığı olarak okumak eksik kalacaktır. Asıl mücadele Avrupa'nın enerji güvenliği, Kuzey Afrika'nın güç dengesi, İsrail'in bölgesel normalleşme stratejisi, Batı Sahra dosyası ve Avrupa Birliği'nin dış sınırlarının yönetiminin aynı anda şekillendirdiği çok katmanlı bir jeopolitik rekabettir. Ve bu rekabetin sahnesi Akdeniz'in tamamıdır.
Tek bir jeopolitik sistem
Uzun yıllar boyunca güvenlik stratejileri Doğu ve Batı Akdeniz'i farklı jeopolitik alanlar olarak ele aldı. Doğu Akdeniz enerji rekabeti ve deniz yetki alanlarıyla; Batı Akdeniz ise göç, terörizm ve Avrupa'nın güney sınırlarının güvenliğiyle ilişkilendirildi. Bugün ise bu ayrım giderek anlamını yitiriyor. Enerji koridorları, deniz ticaret yolları, kritik altyapılar ve dijital bağlantılar Akdeniz'i tek bir stratejik havzaya dönüştürmüş durumda.
Bu dönüşümün en somut örneği Kızıldeniz'de yaşanan gelişmelerdir. Husilerin uluslararası ticaret gemilerine yönelik saldırıları yalnızca Babü'l-Mendep Boğazı'nın güvenliğini değil, Avrupa'nın ekonomik dayanıklılığını da etkiledi. Çok sayıda denizcilik şirketi Süveyş Kanalı'nı kullanmak yerine Afrika'nın güneyinden dolaşmayı tercih etti. Bunun sonucu olarak teslimat süreleri uzadı, navlun maliyetleri yükseldi ve Avrupa'nın tedarik zincirleri ciddi baskı altına girdi.
Krizin coğrafi merkezi Kızıldeniz'deydi; ancak ekonomik ve siyasi etkileri Cebelitarık Boğazı'ndan Rotterdam Limanı'na kadar hissedildi. Bu tablo, günümüz jeopolitiğinin en önemli gerçeğini ortaya koyuyor:
Süveyş'te yaşanan bir aksama Cebelitarık'taki deniz trafiğini etkileyebiliyor; Gazze'deki savaş Avrupa'nın enerji hesaplarını değiştirebiliyor; Batı Sahra'daki diplomatik gerilim ise Brüksel'in göç politikalarını yeniden şekillendirebiliyor. Coğrafya aynı kalıyor; fakat coğrafyanın ürettiği stratejik sonuçlar köklü biçimde değişiyor.
Cebelitarık'ın yeniden yükselişi
Bu yeni denklem içinde Cebelitarık Boğazı'nın önemi yeniden artıyor.
Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na bağlayan bu dar geçit tarih boyunca büyük güçlerin rekabet alanlarından biri oldu. Cebelitarık'ın değeri yalnızca askerî açıdan değil, ekonomik ve teknolojik boyutlarıyla da yeniden tanımlanıyor.
Avrupa'nın enerji ithalatı, küresel konteyner taşımacılığı, denizaltı iletişim kabloları, LNG sevkiyatları ve NATO'nun deniz harekâtları bu koridorun güvenliğine bağlı. Dolayısıyla Cebelitarık üzerindeki istikrar artık yalnızca İspanya ile Birleşik Krallık arasındaki tarihsel egemenlik tartışmasının konusu değildir. Avrupa'nın ekonomik güvenliği ve küresel ticaretin sürekliliği açısından stratejik bir zorunluluktur.
Bu durum deniz gücü kavramının da değiştiğini gösteriyor. Bir zamanlar deniz hâkimiyeti donanmaların büyüklüğü ve askerî üslerin sayısıyla ölçülürdü. Günümüzde ise limanlar, LNG terminalleri, denizaltı fiber optik kabloları, lojistik merkezleri ve kritik ulaştırma koridorları da deniz gücünün ayrılmaz unsurları hâline gelmiş durumda.
Artık Akdeniz'de etkili olmak yalnızca savaş gemilerine sahip olmak anlamına gelmiyor. Asıl belirleyici unsur; ticaret akışını kesintiye uğratmadan sürdürebilmek, enerji arzını güvence altına alabilmek ve kriz dönemlerinde diplomatik koordinasyonu sağlayabilmektir.
Büyük güç rekabetinin yeni araçları
Akdeniz'de bölgesel dengeler ve büyük güç rekabetinin niteliği değişiyor.
Washington, Pekin ve Moskova aynı denize farklı önceliklerle bakıyor.
Amerika Birleşik Devletleri açısından Akdeniz, NATO'nun güney kanadının güvenliği ve Avrupa'nın stratejik dayanıklılığı için vazgeçilmezdir. Çin ise bölgeyi Kuşak ve Yol Girişimi'nin deniz ayağı, liman yatırımları ve Avrupa pazarlarına erişimin ana güzergâhı olarak değerlendiriyor. Rusya için ise Akdeniz, Karadeniz'den Suriye'ye uzanan askerî erişimin devamlılığı ve NATO'nun güney kanadını dengeleme stratejisinin önemli bir unsurudur.
Stratejileri farklı olsa da üç aktör aynı gerçeğin farkındadır: Akdeniz'e hâkim olan, Avrupa, Afrika ve Orta Doğu arasındaki stratejik dolaşımı da önemli ölçüde etkileyebilir.
Bu nedenle günümüz rekabeti yalnızca savaş gemileri arasında yaşanmıyor. Liman yatırımları, enerji terminalleri, denizaltı veri kabloları, lojistik ağlar, ekonomik yaptırımlar ve diplomatik ortaklıklar da artık jeopolitik mücadelenin asli araçlarıdır. Güç artık askerî kapasiteyle, krizleri yönetebilme, bağlantıları sürdürebilme ve stratejik bağımlılıkları şekillendirebilme yeteneğiyle ölçülüyor.
Türkiye için değişen stratejik denklem
Bu yeni tablo Türkiye açısından da önemli sonuçlar doğuruyor.
Bugüne kadar Türkiye'nin Akdeniz politikası büyük ölçüde Doğu Akdeniz'deki enerji kaynakları, deniz yetki alanları ve hidrokarbon rekabeti çerçevesinde tartışıldı. Oysa bugün Cebelitarık'tan Süveyş'e uzanan deniz hattı tek bir stratejik sistem gibi işliyor. Batı Akdeniz'deki gelişmeler de en az Doğu Akdeniz kadar Türkiye'nin dış ticaretini, enerji güvenliğini, deniz ulaştırmasını ve NATO içindeki konumunu etkiliyor.
Bu nedenle Ankara'nın Akdeniz'e ilişkin stratejik bakışını daha geniş bir çerçevede ele alması gerekiyor. Deniz yetki alanları elbette önemini koruyor; ancak ulaştırma koridorları, kritik altyapılar, liman ağları, dijital bağlantılar ve çok taraflı diplomasi de artık deniz jeopolitiğinin ayrılmaz unsurlarıdır.
Türkiye'nin Akdeniz vizyonunun Cebelitarık'tan Süveyş'e uzanan bütünleşik bir stratejik coğrafyayı esas alması, değişen uluslararası dengeler karşısında hareket alanını genişletecektir.
Akdeniz'in yeni jeopolitiği
Gazze'den Ceuta'ya uzanan gelişmeler, uluslararası sistemin nasıl değiştiğini gösteren güçlü bir örnek sunuyor. Artık krizler tek bir coğrafyada başlayıp orada sona ermiyor. Bir savaş enerji piyasalarını etkiliyor; enerji piyasalarındaki dalgalanma diplomatik tercihleri değiştiriyor; diplomatik tercihler göç hareketlerini şekillendiriyor; göç baskısı ise Avrupa'nın güvenlik mimarisini yeniden tanımlıyor.
Jeopolitiğin yeni dili, birbirinden yalıtılmış bölgesel krizlerin değil, birbirine bağlanan stratejik ağların dilidir.
Gazze'den Ceuta'ya uzanan hat bize tam da bunu anlatıyor. XXI. yüzyılın jeopolitiğinde haritalar büyük ölçüde aynı kalsa da haritalar arasındaki ilişkiler kökten değişmiştir. Akdeniz'i anlamak artık yalnızca bir bölgeyi anlamak değildir; yükselen uluslararası düzenin hangi dinamikler üzerinde şekillendiğini anlamaktır. Bugün Akdeniz, Avrupa ile Afrika'yı ayıran bir deniz olmaktan çok, küresel güç rekabetini, enerji güvenliğini, ticaret yollarını ve bölgesel krizleri aynı anda birbirine bağlayan stratejik bir kavşaktır. Gazze'den Ceuta'ya uzanan jeopolitik fay hattı da bu yeni çağın en çarpıcı göstergelerinden biridir.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
Hakkında daha ayrıntılı: GAZZECeutaAKDENİZProf. Dr. Süleyman Kızıltoprak
DAHA FAZLA HABER OKU
Behçet Darğın Eğitim, düşünce kalıpları ve insanlar
Dr. Elif Dikmen Diriöz Sürdürülebilir kozmetik ve güzellik
Dr. Osman Gazi Kandemir Mısır neden Mekke Anlaşması'na dahil olmadı?
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.