Dünyanın su kalesi eriyor

Dünyanın su kalesi eriyor

Küresel iklim krizinin ve kontrolsüz tarımsal sulamanın cenderesindeki Asya'nın Su Kulesi, tarihinin en ağır hidrolojik çöküşlerinden birini yaşıyor. Yüksek Asya Dağları altındaki yeraltı suyu rezervleri her yıl ortalama 24,2 milyar ton azalırken, bölgedeki bir düzineden fazla ülkede milyonlarca insanın gıda güvenliği ve tatlı su erişimi doğrudan tehdit altında bulunuyor.

24 Ağustos 2026 00:00

Dünya'yı haber kaynağınız olarak eklemek için tıklayın!

Başak Nur GÖKÇAM
basaknur.gokcam@dunya.com

İklim krizinin derinle­şen etkileri ve küresel öl­çekte artan kaynak bas­kısı, gezegenin en hayati su depolama sistemlerini birer birer çöküşün eşiğine getiri­yor. Dünyadaki küresel gayri­safi yurtiçi hasılanın (GSYH) yaklaşık yüzde 40’ını ve dün­ya nüfusunun yarısından faz­lasını barındıran Asya kıtası, bugün ekolojik ve ekonomik dengeleri derinden sarsacak eşsiz bir su kriziyle yüzleşi­yor. Asya’nın Su Kulesi ola­rak adlandırılan Yüksek Asya Dağları (HMA), Tibet Plato­su’ndan Himalayalar'a kadar uzanan muazzam coğrafyada milyarlarca insan için yaşam kaynağı sunan nehir sistem­lerini besliyor. Ancak son uy­du verileri ve yapay zekâ ta­banlı yeni araştırmalar, bu devasa doğal su deposunun yeraltı rezervlerinde geri döndürülemez bir erimenin gerçekleştiğini net bir biçim­de kanıtlıyor.

Uzaydan gelen tehlike sinyali

Çin Bilimler Akademisi Ha­vacılık ve Uzay Bilgi Araştır­ma Enstitüsü (AIRCAS) li­derliğinde yürütülen ve ulus­lararası saygınlığa sahip Environmental Research Let­ters dergisinde yayımlanan kapsamlı çalışma, bölgedeki yeraltı suyu kayıplarının kor­kutucu boyutunu gözler önüne seriyor. Son yirmi yıla ait uydu verileri, Dünya sistemi model­lemeleri ve açıklanabilir yapay zekâ algoritmalarının bir ara­ya getirilmesiyle gerçekleşti­rilen analizler, Yüksek Asya Dağları altındaki yeraltı su­yu depolamasının her yıl orta­lama 24,2 milyar ton kaybol­duğunu gösteriyor. Araştırma sonuçları, incelenen bölgenin yaklaşık üçte ikisinde (2003 ile 2020 yılları arasında) ye­raltı suyu depolamasında azal­ma yaşandığını ortaya koyu­yor. Bu devasa su kaybı, sadece ekolojik bir felaket değil, aynı zamanda tarımsal üretim açı­sından trilyonlarca dolarlık bir ekonomik riski barındırıyor.

Tarımsal havzalarda insan baskısı

Yeraltı suyu çekiminin en yoğun ve yıkıcı olduğu alan­lar, yoğun nüfuslu aşağı hav­zalar ve aşırı sulama yapılan tarım bölgeleri olarak öne çı­kıyor. Ganj-Brahmaputra, İn­dus ve Amu Derya havzaları, bu kayıpların merkez üssü konu­munda. Araştırmada iklimsel etkenlerin gözlemlenen deği­şimlerin yaklaşık yarısını açık­ladığı belirtilirken, geri kalan büyük payın kontrolsüz insan kullanımı ve aşırı sulama faali­yetlerinden kaynaklandığı vur­gulanıyor. Özellikle 2010 yılın­dan sonra belirginleşen insan kaynaklı çekimler, yeraltı su­yu rezervlerinin yenilenme ka­pasitesini tamamen aşmış du­rumda. Yüksek rakımlı bazı iç bölgelerde yeraltı suyunda ye­rel artışlar gözlemlense de, bu durum aşağı havzalardaki de­vasa yıkımı telafi etmekten son derece uzak kalıyor.

Buzullardaki yanıltıcı tampon etkisi

İklim değişikliğine bağlı olarak artan sıcaklıklar, yük­sek dağlık bölgelerdeki buzul­ların erimesini hızlandırıyor. Araştırmacılar, buzulların eri­mesiyle ortaya çıkan geçici su akışının 2060’lı yıllara kadar yeraltı suyu düşüş hızını nis­peten hafifletebileceğini ön­görüyor. Ancak bu durum fela­keti ertelemekten başka bir işe yaramıyor. 2060 sonrasında bu tampon etkisinin ortadan kalkmasıyla kayıpların çok da­ha hızlı yaşanması bekleniyor.

Çalışmanın detaylarına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Çin Bilimler Akade­misi Havacılık ve Uzay Bilgi Araştırma Enstitüsü (AIR­CAS) Araştırma Ekibi Lideri Prof. Shudong Wang, “Bölge­deki zorlu dağlık arazi yapısı ve kısıtlı saha verileri nede­niyle yeraltı suyundaki deği­şimi bugüne kadar tam olarak ölçümlemek son derece zor­du. Geliştirdiğimiz yapay zekâ destekli modelleme sayesinde son 20 yıldaki değişimi net şe­kilde ortaya koyduk. Çıkan so­nuçlar gösteriyor ki iklim et­kenlerinin yanı sıra özellikle 2010 sonrasında artan insan kaynaklı sulama baskısı ye­raltı sularını hızla tüketiyor. 2060'a kadar buzulların eri­mesiyle yaşanacak geçici ra­hatlama kimseyi yanıltmama­lı. Su kullanımında acil deği­şiklikler yapmazsak kayıplar katlanarak artacak” dedi.

Ganj, İndus ve Amu Derya alarm veriyor

Araştırma verilerine göre, yeraltı suyu depolamasındaki en dramatik kayıplar Asya'nın gıda ambarı sayılan devasa nehir havzalarında yaşanıyor. Ganj-Brahmaputra, İndus ve Amu Derya havzaları yoğun nüfus ve sulama talebi nedeniyle yeraltı sularının en hızlı tükendiği kritik bölgeler olarak öne çıkıyor. Bu havzalardaki gerileme, milyonlarca insanın gıda ve su güvenliğini doğrudan tehdit ediyor.

Yapay zekâ yeraltını haritalandırıyor

Yüksek Asya Dağları gibi karmaşık dağlık alanlarda yeraltı suyu takibi yapmak bilim dünyası için büyük engellerden biriydi. AIRCAS araştırmacıları, uydulardan elde edilen gözlemleri, Dünya sistemi modellemesini ve açıklanabilir yapay zekayı birleştiren yeni bir değerlendirme modeli geliştirdi. Bu sistemle 2003-2020 arasındaki 20 yıllık veriler yeniden yapılandırılarak gelecekteki risk senaryoları incelendi.