Sorular: İsrail seçimleri nasıl sonuçlanır? Ortadoğu’ya barış gelir mi?
I. Kavramlar: Kalıcılığın üç hali
Türk Dil Kurumu payidarı “kalıcı, sonsuza kadar yaşayacak olan” diye tanımlar. Kelime Farsça pāydār / pāyidār sözcüğünden gelir; pāyidan “durmak, kalmak” fiilinden türemiştir. Kökte “ayak, temel” vardır. Payidar, hisse anlamındaki “pay” ile ilgili değildir; temelini yere basan, sarsılmadan durandır. Atatürk’ün “Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır” cümlesi bu yüzden yalnızca var olmayı değil, yıkılmadan ayakta durmayı da içerir.
Farsçada sıfatın isim hali vardır; pāydārī, Osmanlıcada paydari. Anlamı devamlılık, süreklilik, istikrardır. Türkçede bu isim biçimi yerleşmemiş; yerine kalıcılık, süreklilik ve özellikle beka kullanılmıştır. Beka ise Arapça bakāʾdan gelir: Artakalmak, yok olmamak, ölmezlik. Tasavvufta Allah’ın ebediyeti ve “beka billah”; siyasette “beka sorunu” olarak devletin toprak bütünlüğü, anayasal düzeni ve hayatiyeti. Beka bir isimdir, payidar bir sıfattır. Biri varlığın devamı, diğeri o varlığın sağlam duruşudur.
İsrail dilinde karşılık tek kelime değildir. Kiyum varlık ve varlığını sürdürmedir. Hisardut hayatta kalmadır. Zchut ha-kiyum var olma hakkıdır. Am Yisrael Chai — “İsrail milleti yaşıyor” — milletin süreklilik sloganıdır. Netzach Yisrael ise ebediyet ve zafer katmanını taşır. Menachem Begin’in itirazı bu ayrımı netleştirir: Varlığımız zaten hakkımızdır; kimsenin tanımasına muhtaç değiliz. Diplomatik dil hâlâ “var olma hakkı” der. İçeride mesele çoktan “var mıyız” değil, “nasıl ve hangi derinlikte var olacağız” olmuştur.
Üç kavram böylece üç farklı özneye bağlanır. Beka çoğu kez tehdit altındaki hayatiyettir. Payidar sağlam duruş ve kök salmışlıktır. Kiyum, milletin devletleşmiş halinde varlığını sürdürmesidir. Aynı coğrafyada üç devlet aklı bu öznelerden birini merkeze koyar. Kavram karışıklığı analitik değil siyasidir. Beka dendiğinde toplum seferber edilir; payidar dendiğinde süreklilik kutsanır; kiyum dendiğinde milletin varlığı devletin politikasına tahvil edilir. Bu yüzden kelime seçimi masum bir üslup tercihi değil, stratejik bir çerçeveleme işlemidir.
Türkçede bu üçlünün bir de zamansal farkı vardır. Beka şimdiye aittir: Bugün yıkılmadık. Payidar yarına aittir: Yarın da ayakta mıyız? Kiyum ise hem düne hem yarına bakar: Milletin dünden gelen sürekliliği, devletin yarına taşıdığı araçsallık. Analiz bu zaman farkını görmezse, medeniyet ömrü ve varlık krizi tartışmaları olabilir. Polemolojinin işi tam da bu katmanları ayırmaktır.
II. Fars aklı: Medeniyet payidardır, rejim kabuktur
İran, Arap coğrafyasındaki çoğu modern devletten farklı olarak 2500 yıllık siyasi bellek taşır. Ahameniş–Sasani–Safevi hattı, rejim değişse de “İran kalır” duygusunu üretir. İslam geldikten sonra da Fars idare geleneği fatihi içine alıp dönüştürmüştür: Cihangirîden cihandârîye geçiş. 1979’daki velayet-i fakih, eski “merkezî otorite ile kutsal meşruiyet” kalıbının Şii-modern biçimidir. Kissinger bir zamanlar İran’ın millet mi dava mı olduğunu sormuştu. Bugünün daha isabetli sorusu şudur: İran ulus-devlet midir, medeniyet-devlet midir? Medeniyet-devlet kendini yalnızca sınırla değil, kültür, tarih ve nüfuz halkasıyla tanımlar.
Rejim dili bunu bekā-ye nezām — sistemin bekası — ve dağılma sonrasında da işlerliği koruyan pasif savunma mantığıyla örer. 2026 savaşında görülen mozaik savunma ve “dördüncü halef” düşüncesi budur: Komutan düşer, merkez vurulur, iletişim kesilir; yine de devlet durmaya çalışır. Amaç klasik zafer değil, sistemin payidar kalmasıdır. Buradaki gerilim tarihîdir. İran coğrafyası ve halkı payidar kalmaya adaydır; velayet sistemi ise stres testinden geçmiştir. Fiziki dağıtık altyapı dayanıklı, tepe personel sürekliliği kırılgan, halefiyet mekanizması çalışmış fakat meşruiyeti tartışmalıdır.
İran stratejik kültürü bunu sabır, dolaylılık ve vekil ağıyla tamamlar. Doğrudan büyük savaştan kaçınmak, eşik altı baskı üretmek, rakibi kendi derinliğinde yıpratmak klasik Fars oyunudur. Vekil, yalnızca bir milis değil, payidarlık iddiasının dış halkasıdır. Halka inceldiğinde rejim bekası ile medeniyet payidarlığı arasındaki fark görünür hale gelir. Şah döneminde çevre doktrininin ayağı olan İran, 1979’dan sonra aynı coğrafi derinliği İsrail için varoluş tehdidine çevirmiştir. Kod çarpışması buradadır: Biri yıpratarak kalmayı, diğeri yeteneği kırarak kiyumu güvenceye almayı dener.
Fars aklının gelecekteki üç durumu bu yüzden kabuk meselesidir. Sistem daha millî-İranî, daha az ihraç-devrimci bir forma çekilebilir. Ya da nezām ile İran özdeşliği sürer; yıpranma altında “direniş” kimliğiyle payidarlık iddia edilir, maliyet halka yansır. Üçüncü ihtimal, nezāmın çatlaması ve İran devletinin başka bir meşruiyetle yeniden kurulmasıdır. Bu, Fars aklının tarihî alışkanlığıdır: Kabuk değişir, marz-o bum — sınır ve yurt — kalır. Kritik eşik şudur: İran, İsrail’i yok etme davasını medeniyet payidarlığının şartı olmaktan çıkarır mı? Çıkarırsa bölgede durum değişir. Çıkarmazsa çatışma yapısal kalır.
III. Arap aklı: Asabiyye bekayı taşır, payidarlık dağınık kalır
Tek bir Arap devlet aklı yoktur. Ortak teorik anahtar İbn Haldun’daki asabiyyedir: Dayanışma yükseltir, konfor ve ahlak çürümesi düşürür; hanedanlar ömürlüdür, medeniyetler döngüseldir. Bu, payidar iddiasından çok geçici beka teorisidir. Modern dönemde özne çoğu kez millet değil hanedan, ordu veya rejim olmuştur. Körfez’de “bayraklı kabile”den “kabileli bayrak”a geçiş aranır; fakat asabiyye hâlâ kan ve yakın çevre dayanışmasıdır, İsrail’deki millet-sürekliliği veya İran’daki medeniyet-sürekliliği kadar soyut değildir.
Arapçada bekā el-devle vardır; günlük hesapta bu sıkça bekā el-nizāmdır, yani rejimin kalması. Ümmet payidarlığı ahlaki-dini ufuktur; devlet aklının günlük hesabı değildir. 1918 sonrası sınırlar çoğu yerde tarihî payidarlık değil, manda ve petrol-rant düzenidir. Bu yüzden Arap başkentlerinin İran-İsrail çatışmasındaki konumu ideolojik değil işlemcidir: Kendi bekamı riske atmadan durum değişikliğinden pay almak. İbrahim Anlaşmaları, Körfez’in İran’dan mesafe arayışı, Mısır’ın denge siyaseti bu yüzdendir. Tanıma, payidarlık itirafı değil beka ticareti olabilir.
Asabiyyenin zayıf olduğu yerde ideoloji ödünç alınır. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında bu ödünç Baas, Nasırizm ve çeşitli İslamcılık biçimleriydi. Hepsi bir süre rejim bekası üretti; payidar bir Arap öznesi üretmedi. Irak, Suriye ve Libya deneyimleri bunu acı biçimde gösterdi. Devlet çökünce geriye kabile, mezhep ve milis kaldı. İbn Haldun’un döngüsü modern silahlarla tekrarlandı. Bu yüzden “Arap dünyası” ifadesi analitik bir özne değil, coğrafi bir kısaltmadır. Özne, Riyad’da başka, Kahire’de başka, Bağdat’ta başkadır.
İki hız vardır. Körfez’de rejim bekası, ulus markası ve enerji-teknoloji dönüşümüyle yapay bir payidarlık inşa edilmeye çalışılır. Levant tipi kırılgan alanlarda asabiyye hâlâ küçük grup bekasıdır; devlet payidar değil, mütareke rejimidir. İran’ın zayıflaması bazı Arap başkentlerine alan açabilir; bu otomatik Arap payidarlığı doğurmaz. Doğurabileceği şey daha işlemeci, daha az ideolojik bir düzendir. Filistin meselesi ahlaki-siyasi yük olarak durur; devlet aklı onu çoğu yerde beka değişkeni olarak fiyatlar.
IV. İsrail aklı: Millet payidardır, devlet kiyum aracıdır
Yahudi/İsrail aklı tersine işler. Millet, devletten eskidir. Am Yisrael Chai ve Netzach Yisrael milletin payidarlığıdır; 1948 devleti bunun son kabıdır. Coğrafya dardır, stratejik derinlik yok denecek kadar azdır. Holokost ve sürgün belleği “başka yer yok” formülünü üretmiştir. Bu yüzden İsrail aklı milletin ebediyeti ile devletin her an kırılgan bekası arasındaki gerilimdir. Demografi, nitelik üstünlüğü, erken vuruş, savaşları kısa tutmak ve savaşı düşman toprağına taşımak bu gerilimden doğar. Jabotinsky’nin Demir Duvar’ı payidar teolojisi değil, beka mühendisliğidir: Karşı taraf “bu yapı yıkılmaz” sonucuna varana kadar güç duvarı.
30 Ağustos 2026’da Netanyahu Knesset’te bu dili yineledi. “Milyonlarca İsrail vatandaşının hayatının güvencesi üzerine söylüyorum: İsrail hiç bu kadar güçlü olmadı. ABD ile ittifak hiç bu kadar sıkı olmadı.” Ardından belirsizlik cümlesi geldi: “Kimse yarının ne getireceğini bilmiyor. Her senaryoya hazırız.” Ayetullah rejimine yönelik uyarı klasik caydırıcılıktı: Saldırırlarsa hayal edemeyecekleri bir güçle cevap verilir. Aynı akşam yayımlanan kampanya klipleri aynı omurgayı seçim diline çevirdi: Görevi kim tamamlayacak; küresel sahayı yönetemeyen başbakan devleti koruyamaz; Eisenkot’u dinlemedim ve pişman değilim. Payidar kelimesi yoktu. Dediği şey şuydu: Kalıcılık ilelebet bir temenni değil, her gün yenilenen güç, ittifak ve yarım bırakılmayan görevdir.
Golda Meir’in “gidecek başka yerimiz yok” cümlesi coğrafi-varoluşsal bekadır. Ben-Gurion’un Yahudi devleti eşittir Yahudi güvenliği formülü, güvenliğin dışarıdan verilmeyeceğini söyler. Netanyahu’nun “güçlü olan yaşar, zayıf ezilir ve tarihten silinir” cümlesi ise payidarlık iddiasını güç şartına bağlar. Üçü de aynı geleneğin basamaklarıdır. Fark, 2026’da bu dilin hem savaş hem seçim silahı haline gelmesidir. “Görevi kim tamamlayacak?” sorusu askerî olduğu kadar sandıksaldır.
Bu dilin seçmen karşılığı 2026 sonbahar seçiminde görünür. İsrail’de oy, Batı’daki gibi sınıf ekseninden çok dinî kimlikle öngörülür: Haredi, ulusal-dindar, geleneksel, laik. Laikliğe kaydıkça muhalefete, dindarlığa kaydıkça Netanyahu bloğuna yaklaşılır. Uçlar kapanmıştır; savaş alanı merkezdir. Anketlerin çekirdeği istikrarlıdır. Yashar ve Likud 20–25 sandalye bandında yarışır. Netanyahu bloğu çoğu bağımsız ankette 48–52’de kalır; 61’e yetmez. Siyonist muhalefet 55–59’dadır; Arap partileri 11–15 ile kral yapıcı konumundadır. Uygunluk sorusu ile parti oyu ayrışır: Birçok ankette Eisenkot “daha uygun başbakan”dır, Likud tabanı yine de dağılmaz. Oy çoğu kez kişiye değil bloğa gider.
7 Ekim ve İran savaşları seçmeni “var mıyız”dan “kim daha güvenli yönetir”e kaydırdı. Laik ve merkez, 7 Ekim’i stratejik ihmal sayar; Eisenkot’u ordu aklı olarak okur. Sağ ve geleneksel taban İran’a vuruşu beka kanıtı sayar; Netanyahu’yu kişilik olarak yıpranmış görür, güvenlik markası olarak ise yedekler. Ofer Winter’ın ulusal-dindar oyu Smotrich’ten çekmesi sağ oyları yok etmez, eşik altında yakar. Netanyahu’nun “küçük partilere oy vermeyin” çağrısı bu davranışı yönetme çabasıdır. Haredi askerlik çatlağı laik kamuoyunu yaptırıma, Haredi tabanı protestoya iter. Arap seçmenin önceliği sokak şiddeti ve kişisel güvenliktir; Gazze ikinci plandadır. Çoğu bir Arap partisinin hükümete girmesini ister. Yahudi seçmenin çoğu bunu reddeder. Altmış bir matematiğinin mayını buradadır.
V. Çakışma ve durum değişikliği
Üç akıl aynı coğrafyada farklı zaman ufkuna sahiptir. İran uzun döngü, sabır, vekil ve medeniyet iddiasıyla hareket eder. Arap rejimleri kısa-orta döngüde hanedan ömrü, rant ve dış denge hesabı yapar. İsrail millette uzun, devlette kısa tepki süresine sahiptir. Bu yüzden barış da savaş da nihai olmaz. Olası denge şudur: İran’ın davacı payidarlığı daralır, Arap rejimlerinin işlemeci bekası kalınlaşır, İsrail’in kiyumu askerî olarak ülke içinde güçlenir ama siyasi-meşruiyet bakımı bitmez. Kimse diğerini tarihten silmez; her biri diğerinin varlığını kendi bekasına endekslemeye devam eder.
İsrail seçmeni 2026’da üç hükümeti aynı anda istemez ve üçünü de tek başına üretmez. Mevcut dar sağ-Haredi koalisyonunun tekrarı sayı olarak yetmez. Eisenkot–Bennett–Lieberman–Golan hattının Arap destekli değişimi siyaseten mayınlıdır. Haredi’siz ve Arap’sız geniş Siyonist birlik merkez-sağın hayalidir; sandalye yetmeyebilir. Seçmen davranışı “kim kazandı” değil, kim eşiğin üstünde kalır ve kim kiminle oturur sorusuna kilitlenir. Kararsız oran küçüktür ama merkeze yığılmıştır. Üç-dört sandalye kayması altmış biri değiştirir.
Genel bakın, bu tablonun üretebileceği şey stratejik durum değişikliğidir. Fars aklı payidarlığı medeniyette, Arap aklı bekayı rejimde, İsrail aklı kiyumu milletin devletleşmiş halinde arar. Gelecek, hangisinin öznesini küçültüp hangisinin kabuğunu değiştireceğine bağlıdır. Yok oluşa değil, yeniden konumlanmaya.
VI. Sonuç
Kelimeler masum değildir. Payidar demek, temelini yere basanı övmektir. Beka demek, yok olma tehdidini siyasetin merkezine koymaktır. Kiyum demek, milleti devletin önüne, devleti milletin aracına yerleştirmektir. Fars, Arap ve İsrail akılları bu üç kelimeden birini kendi tarihine göre şişirmiş, diğerlerini gölgede bırakmıştır. Analizin işi taraf tutmak değil, özneyi teşhis etmektir.
Bugünün Ortadoğu’sunda güçlü olanın yaşayacağına dair cümleler çoğalır. Bu cümle bir strateji gibi durur; aslında bir itiraftır: Kalıcılık verilmiş bir hak değil, her gün üretilen bir kapasitedir. Kapasite askerî olabilir, demografik olabilir, ittifak ve kurum kalitesi olabilir. Hangisinin eksik kaldığı, hangi toplumun sandığında ve hangi devletin savaşında ortaya çıkar. Milletler payidar olduğunu sandığında bile devletler beka hesabı yapar. Devletler payidar olduğunu ilan ettiğinde bile rejimler ömürlüdür. Bu ayrımı görmeyen analiz, hamaset ile gerçekliği birbirine katar.
Bir uyarı daha gerekir. Bu yazı İsrail seçmenini, İran rejimini veya Arap başkentlerini ahlaken yargılamaz. Yargılama polemiktir; teşhis analizdir. Seçmen dindarlık ekseninde oy veriyorsa bu bir sapma değil, o toplumun tarihî damarı halinde değer bulabilir. Rejim bekayı kutsuyorsa bu yalnızca propaganda değil, kırılganlığın manasını da içinde gizler. Millet payidar, devlet kırılgan ise bu bir çelişki değil, iki farklı zaman ufkunun aynı anda işlemesidir. Analist, sevdiği kelimeyi değil, işleyen kelimeyi izler.
Durum değişikliği, zaferin olmadığı yerde gerçeğin adıdır. 2026’nın İsrail’i, İran’ı ve Arap başkentleri bu adı farklı dillerde telaffuz eder. Anlamak için önce kelimeyi, sonra özneyi, sonra zaman ufkunu sormak gerekir. Kim kalacak? Ne kalacak? Hangi kabuk düşecek? Bu üç soru, polemos’un güncel formudur.
*Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır. Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.
© The Independentturkish
DAHA FAZLA HABER OKU
Zeki Sarıhan Önyargı
Vahap Uluç Yeni Suriye'de Kürtlerin statüsü: Zafer mi, hezimet mi?
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.