İran ve Çin'den yaptırım savar düzenek: Milyarlarca dolarlık gizli ticaret ağı

YAYINLAMA 12 Eylül 2026 11:42

GÜNCELLEME 12 Eylül 2026 11:44

Ekonomim haberlerini Google'da daha sık görün Ekonomim'i tercih ettiğiniz kaynaklara ekleyerek nitelikli haberlere daha kolay ulaşın.

İran, uluslararası petrol yaptırımlarını devre dışı bırakmak ve Çin’den milyarlarca dolar değerinde mal tedarik etmek amacıyla özel bir takas düzeneği hayata geçirdi. Petrolün Çin'den yapılan ithalat kredileriyle takas edildiği bu mekanizmadan son bir yıl içinde özel amaçlı araçlar kanalıyla yaklaşık 2 ila 2,5 milyar dolar geçti.

Tahran yönetimi bu sistem üzerinden ilaç, taşıt ve iletişim ekipmanlarının yanı sıra askeri malzeme alımı da gerçekleştirdi. Yapılan düzenek bir yandan Çin'in indirimli İran petrolüne kesintisiz erişimini sağlarken, diğer yandan İran ile ticaret yapan Çinli şirket ve bankaları uluslararası yaptırım incelemelerinden korudu.

Petrol gelirlerinin yüzde 70'i altyapıya kalanı mala gidiyor

En az 2021 yılından bu yana aktif olarak kullanılan ve başlangıçta COVID-19 aşısı ile tıbbi malzeme tedariki için kurulan sistem, ticarette kilit rol oynuyor. Nitekim İran’ın 2025 yılındaki petrol sevkiyatlarının yüzde 80’den fazlasını günlük ortalama 1,4 milyon varil satın alımla Çin karşıladı.

Finansal akış tarafında Çin merkezli ChuXin adlı kuruluşun, devlet petrol ticaret şirketi Zhuhai Zhenrong adına ayda yüz milyonlarca dolarlık mevduatı kabul ettiği aktarıldı. ChuXin üzerinden yönetilen bu petrol gelirlerinin yaklaşık yüzde 70’i İran’daki altyapı projelerine yönlendirilirken, kalan kısmı İran’a mal sağlayan şirketlere ödeme yapan özel amaçlı araca aktarılıyor.

İki ülkenin kurumları arka planda yönetiyor

Özel amaçlı araçta biriken fonların Çin Ticaret Bakanlığı adına hareket eden bir şirket ile İran Merkez Bankası ile bağlantılı bir kuruluş tarafından ortaklaşa yönetildiği belirtildi. Ancak Çin şirket kayıtlarında ne ChuXin’e ne de iki ülkenin resmi kurumları adına hareket ettiği ifade edilen yapılara dair bir resmi kayıt bulunuyor.

Söz konusu finansal düzeneğin, geçen yıl İran’a sağlanan milyonlarca dolar değerindeki hava savunma ekipmanı sözleşmelerinde de en az bir kez kullanıldığı ifade edildi. Ancak söz konusu işlemler bağımsız kaynaklarca doğrulanamadı.

Çin ve ABD'den karşılıklı açıklamalar

Konuya ilişkin açıklama yapan Çin Dışişleri Bakanlığı, tanımlanan finansal durum hakkında bilgisi olmadığını belirterek Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından onaylanmayan tek taraflı yaptırımlara karşı olduğunu bildirdi.

ABD yönetimi ise Avrupa Birliği dâhil ekonomik ortaklarıyla birlikte İran’ın nükleer hedeflerini ilerletmesine yarayan maddi imkânları kesmeye çalıştıklarını duyurdu. Diplomatik tarafta ise İran ve Çin, Batılı ülkelerin yaptırımları otomatik olarak geri getirmeyi hedefleyen "snapback" mekanizmasının hukuken ve usulen kusurlu olduğunu öne sürdü.