Yeniden değerleme hakkını unutmayın!

Üçüncü geçici vergi beyannameleri için hazırlık başladı. İşletmeler dokuz aylık kazançlarını hesaplıyor, giderlerini kontrol ediyor, 17 Kasım’a kadar ödenecek vergiyi belirliyor. Bu hazırlıkta sabit kıymet ve amortisman listelerine de bakmak gerekiyor. Kanunun tanıdığı yeniden değerleme hakkı gözden kaçarsa indirilebilecek amortisman eksik hesaplanıyor, işletme de gereğinden fazla vergi ödüyor.

Gelir İdaresi Başkanlığı, 30 Ekim 2026 tarihli 74 numaralı Kurumlar Vergisi Kanunu Sirküleri ile üçüncü geçici vergi döneminde uygulanacak yeniden değerleme oranını %19,64 olarak açıkladı. Şartları taşıyan işletmeler, Vergi Usul Kanunu’nun mükerrer 298/Ç maddesine göre amortismana tabi kıymetlerini bu oranla yeniden değerleyebiliyor. Böylece amortisman gideri artıyor; bilançodaki varlıklar ve özkaynaklar da enflasyon karşısında bir ölçüde güncelleniyor.

Yeniden değerlemenin yolu açık

Enflasyon düzeltmesine ara verilmesi bu imkânı daha önemli hale getirdi. 7571 sayılı Kanunla Vergi Usul Kanunu’na eklenen geçici 37’nci madde, 2025, 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, geçici vergi dönemleri dahil, enflasyon düzeltmesi yapılmamasını öngörüyor. Aynı madde bu dönemleri, mükerrer 298/Ç bakımından enflasyon düzeltmesi şartlarının gerçekleşmediği dönem olarak kabul ediyor. Yani yeniden değerlemenin yolu açık.

“Enflasyon düzeltmesi yapılmıyor, sabit kıymetler de eski değerleriyle kalacak” düşüncesi doğru değil. Enflasyon düzeltmesi ile yeniden değerleme ayrı işlemler. Birinin yapılmaması, diğerinden yararlanılamayacağı anlamına gelmiyor.

Yeniden değerlemede kıymetin kayıtlı değeri ile birikmiş amortismanı aynı oranla artırılıyor. Net değerde oluşan artış, bilançonun pasifinde özel bir fon hesabında izleniyor ve bu artış için ayrıca vergi ödenmiyor. Amortisman artık yükselen değer üzerinden ayrılıyor. Gider veya maliyet büyüyor, kazanca yansıdığı ölçüde de vergi matrahı küçülüyor.

294 bin 600 TL’lik ilave amortisman

Rakamla anlatalım. Önceki yıllarda alınmış, amortismana esas kayıtlı değeri 10 milyon TL olan bir makinenin amortisman oranı %20 olsun. Kalan amortisman süresinin yeterli olduğunu ve bu yılın önceki geçici vergi dönemlerinde yeniden değerleme yapılmadığını varsayalım.

%19,64’lük artışla makinenin değeri 11 milyon 964 bin TL’ye çıkar. Yeniden değerleme yapılmazsa dokuz aylık amortisman 1 milyon 500 bin TL’dir; yeniden değerleme sonrasında 1 milyon 794 bin 600 TL olur. Aradaki 294 bin 600 TL’lik ilave amortismanın tamamının dönem kazancından indirildiğini ve kurumlar vergisi oranının %25 olduğunu varsayarsak, hesaplanan geçici vergi 73 bin 650 TL azalır.

İşletme bu sonuç için yeni makine almıyor, ilave harcama yapmıyor. Elindeki varlık üzerinden kanunun tanıdığı hakkı kullanıyor. Ancak üretimde kullanılan makinelerin amortismanı stok maliyetine girdiğinden, artışın tamamı aynı dönemde gider yazılmayabilir. Vergi etkisi, maliyetlerin hangi dönemde giderleştiği dikkate alınarak hesaplanmalı.

“Gerçek değer” ifadesini dikkatli kullanmak gerekiyor

Meselenin bir de bilanço tarafı var. Enflasyon bina, makine ve ekipmanın yenileme maliyetini artırırken kayıtlardaki değerler aynı hızla yükselmiyor. Yeniden değerleme bu eskimiş tutarları güncelleyerek bilançonun işletmenin durumunu daha sağlıklı göstermesine yardım ediyor.

Yalnız “gerçek değer” ifadesini dikkatli kullanmak gerekiyor. Yeniden değerleme bir ekspertiz değil, kanuni oranla yapılan bir güncelleme. Varlığı piyasa değerine taşıdığı söylenemez. Söylenebilecek olan, enflasyonla aşınmış kayıtlı değerlerin gerçeğe biraz daha yaklaştığıdır.

Fon hesabı özkaynağı da büyütür; borçların özkaynaklara oranı gibi göstergeler buna göre değişir. Ama kasaya para girmez. Bilanço rakamlarının yükselmesi, tek başına ödeme gücünün ya da nakit akışının iyileştiğini göstermez.

Uygulama herkesi ve her varlığı kapsamıyor. Esas olarak tam mükellefiyete tabi, bilanço esasına göre defter tutan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri yararlanabiliyor; işletme hesabı esasına göre defter tutanlar kapsam dışında. Amortismana tabi olmayan arsa ve araziler ile aynı hesap döneminde aktife giren kıymetler yeniden değerlenemiyor. Kıymetli maden sektöründe enflasyon düzeltmesine devam eden mükelleflerin durumu ayrıca değerlendirilmeli. Diğer kanuni sınırlamaların da kıymet bazında kontrol edilmesi gerekiyor.

Kıymet satıldığında ise vergi hesabı değişiyor

%19,64 dokuz aylık döneme ait oran. Yılın önceki geçici vergi dönemlerinde değerleme yapılmışsa bu oran doğrudan uygulanmaz; aynı artış iki kez kullanılmamalı. Yıl sonunda ise o dönem için açıklanacak oran esas alınacak. Uygulama isteğe bağlı olduğundan hangi kıymetin değerleneceğine işletme karar veriyor.

Kıymet satıldığında ise vergi hesabı değişiyor. Yeniden değerlenen kıymet satıldığında, sermayeye eklenmemiş ve özel fon hesabında duran değer artışı birikmiş amortisman gibi işlem görüyor. Satış kazancı hesaplanırken kıymetin kayıtlı değerinden düşülüyor ve vergiye tabi kazancı artırıyor. Kullanım süresince yüksek amortismanla sağlanan avantaj, satışla birlikte düşünüldüğünde bir vergi ertelemesine dönüşebiliyor.

Fon satıştan önce sermayeye eklenmişse bu tutar satış kazancının hesabında dikkate alınmıyor. Sermayeye ekleme dışındaki hesap aktarımları veya işletmeden çekişler ise vergileme doğurabilir. Satışı planlanan varlıklarda bugünkü amortisman avantajı ile ileride doğacak satış vergisi birlikte hesaplanmalı.

Geçici vergi hazırlığında yalnızca gelir ve gider hesaplarına bakmak yetmez. Amortisman listeleri yeniden değerleme yönünden de kontrol edilmeli. Bu hak kullanılmadığında varlıklar eskimiş değerlerle görünmeye devam eder, indirilebilecek amortisman da eksik kalır.