1- COP NEDİR, NASIL ORTAYA ÇIKTI, TÜRKİYE’YE NASIL GELDİ?
COP, İngilizce “Conference of the Parties” ifadesinin kısaltması. Türkçede Taraflar Konferansı anlamına geliyor. Hikayesi 1992 yılında Rio de Janeiro'da düzenlenen Dünya Zirvesi'ne uzanıyor. Bu zirvede kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, iklim değişikliğinin uluslararası iş birliğiyle ele alınması gerektiğini ortaya koydu. Sözleşme 1994'te yürürlüğe girdi. İlk Taraflar Konferansı 1995 yılında Berlin'de yapıldı. COP'ların amacı, sera gazı emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlanması, finansman, teknoloji transferi ve ülkelerin sorumlulukları konusunda ortak kararlar alması olarak tanımlandı. Sistemin kendine özgü bir zorluğu var. O da kararların uygulamada uzlaşmayla alınıyor olması. Tüm ülkelerin farklı ekonomik çıkarlarını aynı metinde buluşturmak gerekiyor. Ne yazık ki bir petrol üreticisinin, sanayileşmeye çalışan bir Afrika ülkesinin veya yükselen deniz seviyeleri nedeniyle varlığı tehdit altında olan bir ada devletinin öncelikleri aynı değil. İklim değişikliği bilimsel bir gerçek. Ancak bu gerçekle nasıl mücadele edileceği, kimin ne kadar sorumluluk üstleneceği ve bedelin nasıl paylaşılacağı siyasi kararlarla belirleniyor. COP'ların otuz yılı aşan tarihini şekillendiren temel gerilim bu. Türkiye’nin COP31 ev sahipliğine uzanan yolculuğu ise uzun ve zorlu bir diplomasi sürecinin sonucu oldu. Türkiye ve Avustralya’nın 2026 zirvesine ev sahipliği için aday olmasıyla başlayan süreç, iki ülkenin de geri adım atmaması nedeniyle aylarca devam eden müzakerelere dönüştü. COP30 sırasında Brezilya’nın Belem kentinde varılan uzlaşmayla Türkiye, COP31’in başkanlığını ve ev sahipliğini üstlenirken, Avustralya’ya müzakerelerin başkanlığı görevi verildi. Böylece BM iklim zirveleri tarihinde alışılmışın dışında bir ortak yönetim modeli ortaya çıktı. Pasifik ülkelerinin iklim krizine karşı kırılganlığı da bu uzlaşmanın önemli başlıklarından biri oldu. Türkiye açısından COP31, uluslararası iklim diplomasisinde daha görünür bir rol üstlenme fırsatı yarattı.
2- İLK BÜYÜK DÖNÜM NOKTASI KYOTO NEDEN ÖNEMLİYDİ?
COP3, 1997 yılında Kyoto’da düzenlendi. İklim diplomasisinde ilk önemli kırılma Kyoto Protokolü ile yaşandı. Gelişmiş ülkeler için hukuken bağlayıcı emisyon azaltım yükümlülükleri kabul edildi. Kyoto'nun temel yaklaşımı, sanayileşmiş ülkelerin iklim krizinin ortaya çıkmasında daha büyük tarihsel sorumluluk taşıdığı gerçeğine dayanıyordu. Protokol, gelişmiş ülkeler için 2008-2012 döneminde 1990 seviyelerine göre ortalama yüzde 5 civarında emisyon azaltımı öngörüyordu. ABD protokolü onaylamadı. Çin ve Hindistan gibi gelişmekte olan büyük ekonomilere aynı türden bağlayıcı azaltım yükümlülükleri getirilmedi. Küresel ekonominin ağırlık merkezi değişirken emisyonların coğrafi dağılımı da değişiyordu. Kyoto, karbon piyasalarının gelişmesi açısından önemli bir deneyim sundu. Fakat küresel emisyon artışını durdurmakta yeterli olamadı. Böylece zirvenin ilk büyük dersi ortaya çıkmış oldu: İklim değişikliğiyle mücadele için uluslararası bir anlaşma gerekliydi, ancak anlaşmanın kapsamı ve ülkelerin katılımı en az hedeflerin kendisi kadar önemliydi.
3- KOPENHAG NEDEN BAŞARISIZLIK OLARAK HATIRLANIYOR?
2009 yılında düzenlenen COP15, iklim diplomasisinin en büyük hayal kırıklıklarından biri olarak tarihe geçti. Kopenhag zirvesinden, Kyoto sonrasındaki dönemi düzenleyecek kapsamlı ve bağlayıcı bir anlaşma çıkması bekleniyordu. Dünya liderleri zirveye katıldı. Kamuoyunun beklentisi yüksekti. Ancak gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında emisyon azaltımı, finansman ve sorumluluk paylaşımı konusunda uzlaşma sağlanamadı. Ortaya çıkan Kopenhag Mutabakatı, konferans tarafından resmen kabul edilmek yerine yalnızca not edildi. Yine de bu süreç bütünüyle sonuçsuz değildi. Küresel sıcaklık artışını 2 dereceyle sınırlandırma hedefi siyasi düzeyde daha görünür hale geldi. Gelişmiş ülkelerin 2020'ye kadar yıllık 100 milyar dolarlık iklim finansmanı sağlama hedefi de burada şekillendi.
4- PARİS ANLAŞMASI NEDEN TARİHİ BİR BAŞARI KABUL EDİLİYOR?
COP21, 2015 yılında Paris’te gerçekleşti. O tarihte kabul edilen Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını 2 derecenin oldukça altında tutma ve 1,5 dereceyle sınırlandırma çabalarını sürdürme hedefiyle kabul edildi. Paris Anlaşması, iklim diplomasisinin kurallarını değiştirdi. Kyoto'dan farklı olarak gelişmiş ve gelişmekte olan bütün tarafları kapsayan bir sistem kuruldu. Ülkeler, Ulusal Katkı Beyanları (NDC) aracılığıyla kendi emisyon azaltım hedeflerini açıklamayı ve bunları beş yılda bir güncellemeyi kabul etti. Paris'in en büyük başarısı, iklim değişikliğiyle mücadeleyi neredeyse evrensel bir siyasi taahhüde dönüştürmesiydi. Ancak anlaşmanın önemli bir zayıflığı da vardı. Ülkelerin açıkladığı hedeflere mutlaka ulaşmasını sağlayacak doğrudan bir uluslararası yaptırım mekanizması kurulmadı. Başka bir ifadeyle Paris, ortak bir yön belirledi; fakat bu yönde ne kadar hızlı ilerlenmesi gerektiği büyük ölçüde ülkelerin kendi politikalarına bırakıldı. Aradan geçen 11 yılda yenilenebilir enerji yatırımları hızlandı, elektrikli araçların yaygınlığı arttı, birçok ülke net sıfır hedefi açıkladı. Buna rağmen mevcut politikalar ve taahhütler, 1,5 derece hedefiyle uyumlu bir emisyon azaltım patikası oluşturmayı sağlamadı.
5- COP'LARDA 1,5 DERECE NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ?
1,5 derece, küresel ortalama sıcaklığın sanayi öncesi döneme göre artışını ifade ediyor. Bu eşik, özellikle küçük ada devletleri ve iklim krizine karşı kırılgan ülkeler açısından hayati önem taşıyor. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli'nin (IPCC) bilimsel değerlendirmeleri, 1,5 derece ile 2 derece arasında bile aşırı sıcaklıklar, ekosistem kayıpları, su stresi ve deniz seviyesinin yükselmesi açısından önemli farklar bulunduğunu ortaya koyuyor. 2018 yılında yayımlanan IPCC 1,5 Derece Özel Raporu, iklim politikasında yeni bir dönüm noktası yarattı. Ancak 1,5 dereceyi konuşurken önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Tek bir yılın küresel ortalama sıcaklığının 1,5 dereceyi aşması, Paris Anlaşması'nın uzun dönemli sıcaklık hedefinin resmen kaybedildiği anlamına gelmiyor. Paris hedefi uzun yıllara yayılan ortalama ısınmayla ilgili. Buna karşılık, 1,5 derecenin üzerinde geçen yılların artması, dünyanın bu hedefe ne kadar yaklaştığını gösteren ciddi bir uyarı. Bugün iklim diplomasisinin karşı karşıya olduğu temel sorunlardan biri, sıcaklık hedefleriyle ülkelerin gerçek emisyon patikaları arasındaki uyumsuzluk. Her yeni COP'ta 1,5 derece hedefi tekrar ediliyor. Fakat bu hedefin korunması için gerekli enerji, sanayi, ulaşım ve arazi kullanımı dönüşümü aynı hızla gerçekleşmiyor.
6- GLASGOW VE DUBAİ'DE FOSİL YAKITLAR KONUSUNDA NE DEĞİŞTİ?
2021 yılında Glasgow’da gerçekleşen COP26'da kömür kullanımının azaltılması, 2023’te Dubai’de düzenlenen COP28'de ise enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşılması küresel karar metinlerine girdi. İklim diplomasisinin en çetin tartışmalarından biri, fosil yakıtların geleceği. 2021 yılında Glasgow'da düzenlenen COP26, kömür konusunda önemli bir dönüm noktası oldu. Glasgow İklim Paktı'nda, emisyon azaltım önlemi uygulanmamış kömürlü elektrik üretiminin aşamalı olarak azaltılması ve verimsiz fosil yakıt sübvansiyonlarının kaldırılması çağrısı yer aldı.
Ancak son anda yapılan değişiklikle kömürden tamamen çıkış anlamına gelen ifade yerine kömürün azaltılmasına yönelik bir ifade kabul edildi. Bu kelime değişikliği, iklim diplomasisinde tek bir sözcüğün bile ne kadar önemli olabileceğini gösterdi. 2023 yılında Dubai'de düzenlenen COP28'de ise ilk kez fosil yakıtlardan uzaklaşılması çağrısı yapıldı. Aynı zirvede 2030'a kadar küresel yenilenebilir enerji kapasitesinin üç katına çıkarılması ve enerji verimliliğindeki yıllık iyileşme hızının iki katına yükseltilmesi hedefleri kabul edildi. Bunlar çok önemli kazanımlar oldu, ama fosil yakıtlardan uzaklaşmanın takvimi, finansmanı ve ülkeler arasındaki sorumluluk paylaşımı konusunda anlaşmazlıklar hala sürüyor.
7- İKLİM FİNANSMANI NEDEN 30 YILDIR ÇÖZÜLEMİYOR?
İklim finansmanı, COP müzakerelerinin en eski ve en tartışmalı konularından biri. Sorunun temelinde tarihsel sorumluluk ve ekonomik kapasite arasındaki fark bulunuyor. Sanayi devriminden bu yana atmosfere en fazla sera gazı salan gelişmiş ekonomiler, iklim krizinin etkilerinden en ağır biçimde etkilenen ülkelerle aynı koşullara sahip değil. Birçok gelişmekte olan ülke, hem ekonomik kalkınmasını sürdürmek hem de düşük karbonlu teknolojilere yatırım yapmak zorunda. Üstelik bu ülkelerin önemli bir bölümü yüksek borçlanma maliyetleriyle karşı karşıya. 2009 yılında Kopenhag'da şekillenen yıllık 100 milyar dolarlık finansman hedefi, ancak 2022 yılında karşılanabildi.
2024 yılında Bakü'deki COP29'da ise gelişmekte olan ülkeler için 2035 yılına kadar yıllık en az 300 milyar dolarlık yeni finansman hedefi kabul edildi. Daha geniş kapsamlı finansman akışlarının yıllık 1,3 trilyon dolara çıkarılması yönünde de bir yol haritası oluşturulması kararlaştırıldı. Ancak finansmanın miktarı kadar niteliği de önemli. Hibe mi, kredi mi? Kamu kaynağı mı, özel sektör yatırımı mı? En kırılgan ülkeler bu kaynaklardan ne kadar yararlanabiliyor? Bütün bu sorular bugün hala masada.
8- KAYIP VE ZARAR NEDİR, NEDEN AYRI BİR FON KURULDU?
Uzun yıllar boyunca iklim politikaları iki temel başlık altında ele alındı: Emisyonların azaltılması ve iklim değişikliğine uyum. Ancak zamanla üçüncü bir gerçek daha belirgin hale geldi. Bazı iklim etkileri artık önlenemiyor veya mevcut uyum önlemleriyle tamamen karşılanamıyor. Deniz seviyesinin yükselmesi nedeniyle yaşanamaz hale gelen kıyı bölgeleri, aşırı hava olaylarında kaybedilen yaşamlar, yok olan kültürel miras ve geçim kaynakları bu kapsamda değerlendiriliyor. Bu nedenle kayıp ve zarar, iklim müzakerelerinin ayrı bir başlığına dönüştü.2022 yılında Mısır'ın Şarm El-Şeyh kentinde düzenlenen COP27'de kayıp ve zarar fonu kurulması yönünde tarihi bir karar alındı. 2023 yılında Dubai'de fonun işlerlik kazanmasına yönelik düzenlemeler kabul edildi. Bu gelişme, özellikle küçük ada devletleri ve iklim krizine karşı en kırılgan ülkeler açısından önemli bir diplomatik başarıydı. Ancak fonun ihtiyaç duyulan kaynaklara ne ölçüde ulaşabileceği hala önemli bir soru olarak duruyor.
9- COP'LARA KİMLER KATILIYOR, KARARLAR NASIL ALINIYOR?
COP'lar artık dünyanın en büyük uluslararası buluşmaları arasında yer alıyor. Resmi müzakerelerde ülkelerin delegasyonları yer alıyor. Bakanlar, diplomatlar, teknik uzmanlar ve müzakereciler karar metinleri üzerinde çalışıyor. Bilim insanları, şirketler, finans kuruluşları, sendikalar, gençlik örgütleri, yerel yönetimler, yerli halk temsilcileri, sivil toplum kuruluşları ve gazeteciler de COP'ları takip ediyor. Mavi Bölge, BM'nin resmî müzakere alanını oluşturuyor. Yeşil Bölge ise ev sahibi ülkenin düzenlemelerine bağlı olarak daha geniş bir katılıma açık etkinliklere ev sahipliği yapıyor. Müzakereler genellikle iki aşamada ilerliyor. İlk günlerde teknik uzmanlar karar taslakları üzerinde çalışıyor. Son aşamada siyasi uzlaşma gerektiren konular bakanların ve üst düzey temsilcilerin önüne geliyor. Bu süreçte bazen tek bir kelime üzerinde saatlerce tartışılabiliyor. “Azaltmak”, “aşamalı olarak kaldırmak”, “hızlandırmak” veya “teşvik etmek” gibi ifadelerin her biri ülkeler açısından farklı yükümlülükler ve beklentiler yaratabiliyor. COP'ların zaman zaman planlanan tarihte sona erememesinin nedeni de bu.
10- OTUZ YILI AŞKIN COP SÜRECİNİN BİLANÇOSU NE?
COP'ların tarihine bakıldığında iki farklı tablo ortaya çıkıyor. Birinci tabloda önemli kazanımlar var: İklim değişikliği artık uluslararası siyasetin temel gündemlerinden biri. Yenilenebilir enerji teknolojileri hızla gelişti. Elektrikli ulaşım yaygınlaşıyor. Karbon fiyatlandırma sistemleri genişliyor. Şirketlerin ve finans kuruluşlarının yatırım kararlarında iklim riskleri daha fazla dikkate alınıyor. İklim bilimi ile kamu politikaları arasındaki ilişki güçlendi. Paris Anlaşması, ülkelerin iklim hedefl erini düzenli olarak açıklaması ve güncellemesi için ortak bir çerçeve oluşturdu. İkinci tablo ise çok daha sorunlu: Küresel sera gazı emisyonları yeterince hızlı düşmüyor. Fosil yakıt bağımlılığı sürüyor. İklim finansmanı ihtiyaçların gerisinde kalıyor. Aşırı hava olaylarının ekonomik ve toplumsal maliyetleri büyüyor. En önemlisi, iklim değişikliğinin etkileri artık uzak bir geleceğe ait senaryolar olarak değerlendirilmiyor. Bugünün ekonomilerini, kentlerini, tarımını ve toplumlarını doğrudan etkiliyor.
COP'ların başarısını yalnızca kabul edilen anlaşmalarla değerlendirmek eksik kalıyor. Önemli olan bu anlaşmaların gerçek dünyada ne kadar değişim yarattığı. Otuz yılı aşkın iklim diplomasisinin ortaya koyduğu en değerli sonuç ise, küresel sorunlar için uluslararası iş birliğinin vazgeçilmez olduğu. 2019 yılında Madrid'deki COP25'in sloganı “Harekete Geçme Zamanı” idi. Bugün, yedi yıl sonra, hala aynı çağrıyı yapıyoruz. Oysa, dünya iklim değişikliğinin nedenlerini biliyor. Çözüm için gerekli teknolojilerin önemli bir bölümüne sahip. Hangi sektörlerde ne yapılması gerektiği büyük ölçüde belli. Eksik olan siyasi irade, finansman, uygulama kapasitesi ve bütün bunları ortak bir takvime bağlayacak kararlılık...
Yorumlar (0)
Giriş yaparak yorum yazabilirsin.
İlk yorumu sen yaz.